અમેરિકાનું આકર્ષણ ઝાંખું પડી રહ્યું છે

# અમેરિકાનું આકર્ષણ ઝાંખું પડી રહ્યું છે

**— પરાગ રતનપરા**

દાયકાઓ સુધી ચીને પોતાના લોકોને એક જ વાત ઘૂંટી-ઘૂંટીને કહી હતી: અમેરિકા એક અરાજક અને જોખમી દેશ છે. પણ પ્રચાર એક વાત છે, અને માણસની મહત્વાકાંક્ષા બીજી વાત. લાખો ચીની યુવાનોએ પેસિફિક મહાસાગરની પેલે પાર જોયું, અને એમને દેખાયું — ટેકરી પર ચમકતું શહેર. અમેરિકા. સ્વપ્નભૂમિ. કાયદાનું રાજ. અસીમ તકો. સામ્યવાદી પક્ષ ગમે તેટલો બૂમો પાડે, ચીનનો શ્રેષ્ઠ દિમાગ અમેરિકા તરફ દોડતો રહ્યો.

આજે એ દોડ ધીમી પડી છે. કંઈક તો બદલાયું છે.

હું આ લખી રહ્યો છું ત્યારે બેઇજિંગના કોઈક કાફેમાં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીની ડિગ્રીવાળી છોકરી બેઠી હશે, જેણે ન્યૂયોર્કની સબ-વેમાં પોતાને 'એશિયન વુમન' તરીકે અપમાનિત થતી જોઈ હશે. હોપકિન્સમાંથી ઇન્ટરનેશનલ રિલેશન્સમાં ડિગ્રી લેનાર કોઈ યુવક પાછો ફરી ગયો હશે — કારણ કે જે દેશને બાળપણથી પોતાનું ઘર માન્યું હતું, એ દેશે હવે એને પરદેશી કહીને બારણું બતાવ્યું છે. આંકડા જૂઠું બોલતા નથી: ૨૦૨૧માં ૧,૪૦૦ ચીની વૈજ્ઞાનિકો અમેરિકાની નોકરીઓ છોડીને ચીન પાછા ગયા — આગલા વર્ષ કરતાં બાવીસ ટકા વધારે.

બાવીસ ટકા. આ માત્ર સંખ્યા નથી, આ એક યુગનો અંત છે.

કારણો? અનેક છે. ટ્રમ્પના પહેલા કાર્યકાળમાં 'ચાઇના ઇનિશિએટિવ' શરૂ થયું — ચીની મૂળના વૈજ્ઞાનિકોને જાસૂસ ગણીને તપાસ શરૂ કરી. મોટાભાગના કેસ કોર્ટમાં ટક્યા નહીં. પણ નુકસાન થઈ ચૂક્યું હતું. જે માણસને તમે શંકાની નજરે જુઓ, એ માણસ તમારા માટે કામ કેમ કરે? ઇમિગ્રેશનના નિયમો કઠોર થયા. ગ્રીન કાર્ડની લાઇન લંબાતી ગઈ. એક ચીની કન્યા જાહેર સંપર્ક ક્ષેત્રમાં કામ કરતી હતી — બિન-નફાકારી સંસ્થામાં. એને ડર લાગ્યો કે અમેરિકા કાયદેસર છોડી દીધા પછી સરકાર એને પાછી આવવા દેશે કે નહીં. એણે ચીન પાછા જવાનું નક્કી કર્યું. "બહુ દુઃખ થયું," એણે કહ્યું, "પણ રાહત પણ થઈ." આ એક વાક્યમાં આજના અમેરિકાની આખી કરુણતા સમાયેલી છે.

પછી આવે છે ગોળીઓ. બંદૂકની સંસ્કૃતિ. WeChat પર વાયરલ થયેલો મિડલટાઉનનો વીડિયો — જેમાં એક માણસ હાથમાં બંદૂક લઈને પડોશીના બારણે ઊભો છે, અને પોલીસને ફોન કરવા છતાં કોઈ આવતું નથી. આઠ હજાર લાઇક્સ. હજારો કોમેન્ટ્સ. ચીની મા-બાપ આ જુએ છે, અને વિચારે છે — મારા સોળ વર્ષના દીકરાને હું કયા નરકમાં મોકલું છું?

ગુન્હાઓની સંખ્યા અમેરિકન શહેરોમાં ઘટી છે, આંકડાશાસ્ત્ર એમ કહે છે. પણ આંકડા અને ધારણા બે જુદી વસ્તુ છે. રાજકારણ ધારણાની દુનિયા છે, વાસ્તવિકતાની નહીં. અમેરિકામાં હત્યાનો દર ચીન કરતાં પચ્ચીસ ગણો વધારે છે — ૪૪ વિરુદ્ધ ૦.૪૪ પ્રતિ લાખ. આ તફાવત માત્ર આંકડો નથી, આ એક સભ્યતાનો તફાવત છે.

ચીને પણ ઘણું કર્યું છે. શહેરો સ્વચ્છ થયા છે. ઉચ્ચ-ગતિની ટ્રેનો દોડે છે. પાતાળ રેલવે ચકચકિત છે. જીવનધોરણ ઉંચકાયું છે. અત્યાધુનિક પ્રયોગશાળાઓ છે. ચીની કંપનીઓ પગાર વધારી રહી છે — પણ હજી અમેરિકન પગાર જેટલા નહીં. એક ચીની અધિકારીએ કબૂલ્યું કે પ્રતિભાને આકર્ષવા માટે પૂરતા પૈસા હજી નથી. પણ 'પુશ ફેક્ટર્સ' — ધક્કા મારનારા પરિબળો — એટલા મજબૂત છે કે 'પુલ ફેક્ટર્સ' — ખેંચનારા પરિબળો — ની જરૂર ઓછી પડે છે.

શી જિનપિંગ માટે આ સોનેરી તક છે. ચીનનું અર્થતંત્ર લડખડાય છે, રિયલ એસ્ટેટ તૂટ્યું છે, બેરોજગારી છે. આવા વખતે જો પક્ષ કહી શકે કે "જુઓ, દુનિયાના શ્રેષ્ઠ મગજો પણ હવે અમારી પાસે પાછા ફરે છે" — તો એ કેટલું મોટું પ્રચાર-શસ્ત્ર છે! સામ્યવાદી પક્ષ હવે દાદાજીના જમાનાનો પ્રચાર નથી કરતો. યેલ યુનિવર્સિટીના એક રાજ્યશાસ્ત્રીએ કહ્યું છે કે આજનું CCP પ્રચાર-તંત્ર માર્કેટિંગ જાણે છે, સેગમેન્ટેશન જાણે છે, ટાર્ગેટેડ મેસેજિંગ જાણે છે. યુવાનો માટે અલગ વીડિયો, મા-બાપ માટે અલગ લેખ, વૈજ્ઞાનિકો માટે અલગ પ્લેટફોર્મ.

પણ અહીં એક વિચિત્રતા છે. આ આખી ઘટનામાં ખલનાયક કોણ છે? અમેરિકા પોતે.

જગતનો સૌથી શક્તિશાળી, સૌથી ધનાઢ્ય, સૌથી સ્વતંત્ર દેશ પોતાની પ્રતિભાને ધક્કો મારીને બહાર કાઢી રહ્યો છે. આ આત્મઘાતી છે. સ્ટેનફોર્ડ, હાર્વર્ડ, MIT — આ સંસ્થાઓ મહાન બની એટલે કારણ કે દુનિયાભરના શ્રેષ્ઠ દિમાગો ત્યાં ઠલવાતા હતા. આઇન્સ્ટાઇનથી લઈને આજ સુધી. ઇમિગ્રન્ટ્સે અમેરિકા બનાવ્યું છે, અમેરિકા બગાડ્યું નથી. પણ રાજકારણીઓને આ સાદી વાત સમજાવવી કઠિન છે. મત મેળવવા માટે 'બીજાને' દુશ્મન બનાવવો પડે છે. અને જ્યારે તમે 'બીજાને' દુશ્મન બનાવો, ત્યારે 'બીજો' તમારો દેશ છોડી દે છે.

ભારત માટે આમાં પાઠ છે. દર વર્ષે આપણા હજારો-લાખો યુવાનો અમેરિકા તરફ દોડે છે. H-1B ની કતારમાં ઊભા છે. ગ્રીન કાર્ડની રાહ જોતા જોતા ઘરડા થઈ જાય છે. શું આપણે પણ એવું ચીન બની શકીએ જ્યાં આપણા શ્રેષ્ઠ મગજો પાછા ફરે? આપણા શહેરો સાફ થાય, ટ્રેનો ચાલે, નોકરીઓ મળે, અને સૌથી અગત્યનું — માનભેર જીવન મળે? આ પ્રશ્ન રાજકારણનો નથી, સભ્યતાનો છે.

અમેરિકાનું આકર્ષણ ઝાંખું પડ્યું છે. પણ તેજસ્વી દેશો સૂર્ય જેવા હોય છે — ક્યારેક વાદળો છવાય, પછી ખસી જાય. પ્રશ્ન એ છે કે વાદળો ખસે ત્યાં સુધી અમેરિકાએ પોતાની કેટલી પ્રતિભા ગુમાવી હશે? અને એ પ્રતિભા પછી ક્યાં હશે? બેઇજિંગમાં, શાંઘાઈમાં, શેનઝેનમાં. આ નુકસાનનો હિસાબ અમેરિકા એક-બે ચૂંટણીમાં નહીં લગાવી શકે. દાયકાઓ લાગશે.

ઇતિહાસનો નિયમ છે — જે દેશ પોતાના દરવાજા બંધ કરે છે, એ દેશ પોતાનું ભવિષ્ય બંધ કરે છે. અમેરિકાએ આ નિયમ ભૂલવાનું શરૂ કર્યું છે. ચીન આ નિયમ શીખી રહ્યું છે. અને આ નાનકડી વાતમાં એકવીસમી સદીનું આખું ભૂ-રાજકારણ સમાયેલું છે.

— —

*(આ લેખ એક અંગ્રેજી સમાચારપત્રના તાજેતરના અહેવાલમાં આપેલા આંકડાઓ અને ઘટનાઓ પર આધારિત છે.)*