આફ્રિકા: સોનાની થાળીમાં ભૂખમરો

# આફ્રિકા: સોનાની થાળીમાં ભૂખમરો

*— પરાગ રતનપરા*

---

આફ્રિકા. દુનિયાનો બીજો સૌથી મોટો ખંડ. ૩ કરોડ ચોરસ કિલોમીટર. ૫૪ દેશો. ૧.૪ અબજ લોકો. અને નીચે? સોનું, હીરા, કોબાલ્ટ, કોલ્ટન, યુરેનિયમ, પ્લેટિનમ, તાંબુ, બોક્સાઇટ, તેલ, ગેસ, મેંગેનીઝ — મેન્ડેલીવની આખી પિરિયોડિક ટેબલ જાણે કોઈએ આફ્રિકાની ધરતીમાં દાટી દીધી હોય. કુદરતે કહ્યું હશે: "લે ભાઈ, બધું તારું. ખાજે, પીજે, જલસા કરજે."

પણ આફ્રિકા ભૂખ્યો છે. વિચિત્ર વાત છે, નહીં?

સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં શું છે? બરફ, ગાયો, અને ચોકલેટ. જાપાનમાં શું છે? ધરતીકંપ અને માછલી. સિંગાપોરમાં? એક ટાપુ, જેના પર પીવાનું પાણી પણ મલેશિયાથી આયાત કરવું પડે. અને આ ત્રણેય દેશો અમીર છે. આફ્રિકા પાસે બધું છે — અને આફ્રિકા ગરીબ છે. અર્થશાસ્ત્રીઓએ આને બહુ સુંદર નામ આપ્યું છે: "Resource Curse" — સંસાધનોનો શાપ. જાણે કુદરતે ભૂલથી વધારે આપી દીધું હોય અને હવે પસ્તાવો થતો હોય.

પણ શાપ-બાપ કંઈ નથી. શાપ આપનાર બેઠો છે — બ્રસેલ્સમાં, લંડનમાં, પેરીસમાં, વોશિંગ્ટનમાં. શાપ આસમાનથી નહીં, સ્ટીમબોટમાં આવ્યો હતો.

---

વાર્તા શરૂ થાય છે ૧૪૮૪ની આસપાસ, જ્યારે પોર્ટુગીઝ વહાણો આફ્રિકાના કિનારે પહોંચ્યાં. પછી ડચ આવ્યા. પછી અંગ્રેજો, ફ્રેન્ચ, બેલ્જિયન, જર્મન, ઇટાલિયન, સ્પેનિશ. યુરોપના દરેક દેશે વિચાર્યું — "ચાલો, આપણે પણ થોડું આફ્રિકા લઈ આવીએ." જાણે કરિયાણાની દુકાન હોય.

૧૮૮૪-૮૫માં બર્લિનમાં મિટિંગ ભરાઈ. ચૌદ યુરોપીય દેશો ભેગા થયા. ટેબલ પર નકશો પાથર્યો. પેન્સિલ ઉપાડી. અને આફ્રિકાને કાપવા માંડ્યો — જાણે પિઝા હોય. એક પણ આફ્રિકન ત્યાં હાજર નહોતો. ભૂગોળ જોવામાં આવી નહોતી, સંસ્કૃતિ જોવામાં આવી નહોતી, ભાષા જોવામાં આવી નહોતી, જનજાતિ જોવામાં આવી નહોતી. સીધી લીટીઓ ખેંચાઈ. હુતુ અને તુત્સી એક દેશમાં, કોઈ બીજી જનજાતિ ત્રણ દેશોમાં વહેંચાઈ. પછી જ્યારે દાયકાઓ બાદ ગૃહયુદ્ધો થયાં, ત્યારે પશ્ચિમી અખબારોએ માથું હલાવીને કહ્યું: "આ આફ્રિકનો કેવા ઝઘડાળુ છે!"

બેલ્જિયમના રાજા લિયોપોલ્ડ બીજાએ કોંગો પોતાની અંગત માલિકી તરીકે રાખ્યું હતું. અંગત. જાણે ફાર્મહાઉસ હોય. ત્યાંથી રબર કાઢવામાં આવતું, અને જે મજૂર ક્વોટા પૂરો ન કરે તેનો હાથ કાપી નાખવામાં આવતો. એક કરોડ લોકો માર્યા ગયા. યુરોપમાં લિયોપોલ્ડને "પરોપકારી રાજા" કહેવામાં આવતો. ઇતિહાસ વિચિત્ર શોખ ધરાવે છે — હત્યારાઓને સંત બનાવવાનો.

---

પણ ખરો જાદુ તો સ્વતંત્રતા પછી થયો. ૧૯૬૦ની આસપાસ આફ્રિકન દેશો એક પછી એક "આઝાદ" થયા. ધ્વજ બદલાયા, રાષ્ટ્રગીત બદલાયાં, રાષ્ટ્રપતિ ભવનોના નામ બદલાયાં. પણ ખાણો? ખાણો ત્યાં જ રહી. તેલના કૂવા? ત્યાં જ. કરારો? ત્યાં જ. કંપનીઓ? ત્યાં જ — Shell, BP, Total, De Beers, Anglo American, Union Minière. નામો જૂનાં, ધંધો જૂનો, માલિક જૂનો. ફક્ત હવે "સહકાર" કહેવાતું, "લૂંટ" નહીં. શબ્દકોશ બદલાય તો ઇતિહાસ બદલાય — એવો ભ્રમ રાખનારાઓ માટે આ વ્યવસ્થા આદર્શ હતી.

ફ્રાન્સે તો કમાલ કરી. પશ્ચિમ આફ્રિકાના ૧૪ દેશોને CFA Franc નામની ચલણી નોટ આપી — જેનું ૫૦% વિદેશી મુદ્રા ભંડોળ પેરિસની તિજોરીમાં જમા રાખવાનું ફરજિયાત. તમારો દેશ, તમારી ખનિજ સંપત્તિ, તમારું તેલ — અને તમારી તિજોરીની ચાવી પેરિસમાં. આને "સ્વતંત્રતા" કહે છે. ગુજરાતીમાં બીજો કોઈ શબ્દ હોય તો જણાવજો.

---

કોંગો — જ્યાં તમારા સ્માર્ટફોનનો ૭૦% કોબાલ્ટ નીકળે છે — ત્યાં બાળકો ખાણોમાં ઊતરે છે, દિવસના બે ડોલર માટે. તમે Instagram પર રીલ સ્ક્રોલ કરો છો, બેટરી ગરમ થાય છે, અને ક્યાંક કિન્શાસાની બહાર એક આઠ વર્ષનું બાળક ધૂળમાં હાથ નાખીને એ બેટરી માટેનું કોબાલ્ટ ખોદે છે. વૈશ્વિકરણ સુંદર છે — જો તમે યોગ્ય બાજુ બેઠા હો.

નાઈજીરિયા તેલ ઉપર તરે છે. અને નાઇજર ડેલ્ટાનાં ગામો ઝેરી પાણી પીએ છે. અંગોલા હીરા વેચે છે, અને રાજધાની લુઆંડા દુનિયાનું સૌથી મોંઘું શહેર છે — પણ ત્યાંના ૭૦% લોકો ગંદી વસાહતોમાં રહે છે. ગિની પાસે દુનિયાનો સૌથી મોટો બોક્સાઇટ ભંડાર છે, જેમાંથી તમારી એલ્યુમિનિયમની કેન બને છે. ગિનીના લોકો? તેઓ વીજળી વગર જીવે છે. એલ્યુમિનિયમ બનાવવા વીજળી જોઈએ, ખાવા નહીં — એમ કોઈએ સમજાવ્યું હશે.

---

મૂળ કારણ શું? એક વાક્યમાં: જે ધરતી ખૂબ આપે છે, તેની પાસેથી ખૂબ છીનવી લેવાય છે — અને છીનવનારાઓ પાસે જહાજ, બંદૂક, બેંક અને ઇતિહાસ લખવાનું પેન હોય છે.

બીજું કારણ: જે અર્થતંત્ર ફક્ત જમીન ખોદવા પર ચાલે છે, તે કદી મગજ ખોદતું નથી. શાળાઓ બાંધવાની જરૂર નથી, કારણ કે ખાણિયાઓને ગણિત નથી આવડવું જોઈએ. કારખાનાં બાંધવાની જરૂર નથી, કારણ કે કાચો માલ યુરોપ જાય છે અને તૈયાર માલ યુરોપથી પાછો આવે છે — બમણા ભાવે. કોકો આફ્રિકાથી, ચોકલેટ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડથી. કપાસ આફ્રિકાથી, શર્ટ બાંગ્લાદેશથી થઈને Zara સુધી. નફો? એ તો ક્યાંય બીજે જ રહે.

ત્રીજું કારણ: ભ્રષ્ટાચાર. હા, આફ્રિકન નેતાઓએ પણ લૂંટ્યું. મોબુટુ, અબાચા, ઓબીઆંગ — સ્વિસ બેંકોમાં અબજો ડોલર. પણ સવાલ આ છે: એ સ્વિસ બેંકો કોની છે? એ પૈસો સ્વીકારનાર કોણ છે? ચોરી કરનાર ગુનેગાર છે, પણ ચોરીનો માલ સંઘરનાર સંત છે? ભ્રષ્ટાચાર બે હાથની તાળી છે. એક હાથ આફ્રિકામાં છે, બીજો ઝુરિચમાં.

---

બક્ષી હોત તો કહેત — ઇતિહાસ ન્યાય નથી કરતો, ઇતિહાસ ફક્ત નોંધ રાખે છે. અને નોંધ પણ જીતનારા લખે છે. આફ્રિકા હારેલો ખંડ નથી — આફ્રિકા લૂંટાયેલો ખંડ છે. ફરક છે. હારેલો ફરી લડી શકે છે. લૂંટાયેલાને પહેલાં એ સમજવું પડે છે કે લૂંટ હજી ચાલુ છે — ફક્ત ગણવેશ બદલાયો છે. પહેલાં ખાખી હતો, હવે સૂટ-ટાઇ.

સોનાની થાળી છે. ભૂખમરો છે. થાળી અહીં છે, ભોજન ત્યાં જમાય છે. આટલું સમજાય તો આફ્રિકાનો કોયડો ઉકેલાઈ જાય.

બાકી, શાપ-બાપ કંઈ નથી. શાપ આપનારનું સરનામું છે. ટપાલ મોકલવી હોય તો મોકલી શકાય.

---

*— પરાગ રતનપરા*