ઝીરો-સમ માનસિકતા

દુનિયામાં રોટલો એક જ છે અને જો સામેવાળો મોટો ટુકડો તોડી લેશે તો મારે ભૂખ્યા રહેવું પડશે—આ વહેમનું નામ ઝીરો-સમ વિચારસરણી છે. ગણિત અને ગેમ થિયરીમાંથી આ શબ્દ આવ્યો. ત્યાં નિયમ સાદો છે: મારો વત્તા એક એટલે તારો માઇનસ એક, સરવાળો શૂન્ય. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે માણસ આ ગણિતને સામાજિક સંબંધોમાં ઘસડી લાવે છે. સામેવાળાની પ્રગતિ જોઈને આપણને સીધો પોતાના ઘરમાં ખાડો પડતો દેખાય છે. સંપત્તિ કે સુખ વધારી શકાય છે એવું મગજ સ્વીકારતું જ નથી.

આ કોઈ પ્રાકૃતિક સત્ય નથી, માનસિક સંકોચન છે. વીસમી સદીના મનોવૈજ્ઞાનિકો અને અર્થશાસ્ત્રીઓએ જોયું કે ગરીબ કે અસુરક્ષિત સમાજોમાં આ વિચાર વધુ ઊંડો મૂળિયાં નાખે છે. પોલિશ સંશોધક જોઆના રોઝીકા-ટ્રાન અને સાથીઓએ આને સામાજિક માન્યતા તરીકે સ્થાપિત કરી. જેને આપણે ઈર્ષ્યા કહીએ છીએ, તે ઘણી વાર આ જ ખોટી ગણતરીનું પરિણામ હોય છે. વેપારમાં બે પક્ષો વચ્ચેનો વ્યવહાર બંનેને નફો કરાવી શકે છે, પણ ઝીરો-સમ મગજ હંમેશાં માને છે કે એક છેતરાયો જ હશે.

આ ભ્રમ માણસને રચનાત્મક બનવા દેતો નથી. તમે નવો પાઈ મોટો કરવાને બદલે બીજાનો ટુકડો ઝૂંટવવામાં આખી શક્તિ ખર્ચી નાખો છો. આનાથી સહકાર મરી પરવારે છે અને શંકા ઘર કરી જાય છે.

આપણી સોસાયટીના નવરાત્રિ મંડળ કે પોળના મંદિર-ટ્રસ્ટની બેઠક જુઓ. પાંચ વડીલો પાટિયા પર બેઠા હશે. કોઈ નવો છોકરો આવીને કહે કે આરતીના ડિજિટલ પાસ બનાવીએ અને સ્પોન્સર લાવીને ભવ્ય આયોજન કરીએ જેથી ફંડ બમણું થાય. ટ્રસ્ટીઓના કાન ઊભા થઈ જશે. તેમને ઉત્સવ મોટો કરવામાં રસ નથી; તેમને ચિંતા એ વાતની છે કે પેલા છોકરાનું વજન વધશે તો આપણી ગાદી જશે. સ્ટેજ પર માઇક એક જ છે અને સાલ ઓઢાડવાનો અધિકાર મર્યાદિત છે. આખરે ઉત્સવ સુધરવાને બદલે અંદરોઅંદરના રાજકારણમાં ગૂંગળાઈ જાય છે.

જે માણસ કેક મોટી બનાવવાની આવડત નથી ધરાવતો, એ હંમેશાં બીજાના હાથમાંથી છરી છીનવવાની ફિરાકમાં રહે છે.