શૂન્ય-આધારિત અભિગમ

ગયા વર્ષે જે કર્યું હતું, તેમાં પાંચ ટકા વધારી દો. આ સરકારી માનસિકતા છે. આપણું મગજ પણ આ જ આળસમાં જીવે છે. ગઈકાલના નિર્ણયોને પાયો બનાવીને આજની યોજનાઓ ઘડવી એ સૌથી સલામત ભૂલ છે. શૂન્ય-આધારિત અભિગમ આ આળસ પર સીધો પ્રહાર કરે છે. એ કહે છે કે સ્લેટ સાફ કરી નાખો. જૂનો હિસાબ ભૂલી જાઓ. આજે જો નવેસરથી શરૂ કરવાનું હોય, તો તમે શું કરશો? દરેક વિચાર, દરેક ખર્ચ અને દરેક ટેવને શૂન્ય પર લાવો. પછી જ તેને આગળ વધારવાની પરવાનગી આપો.

આ વિચાર વ્યવસાય જગતમાં પીટર પાયર નામના એકાઉન્ટન્ટે ૧૯૭૦ના દાયકામાં લોકપ્રિય બનાવ્યો. તેને શૂન્ય-આધારિત બજેટિંગ કહેવાયું. ત્યાં નિયમ સાદો હતો: ગયા વર્ષે બજેટ કેટલું હતું તેનાથી કોઈ મતલબ નથી. નવા નાણાકીય વર્ષમાં દરેક વિભાગે પોતાના એક-એક રૂપિયાની જરૂરિયાત ફરીથી સાબિત કરવી પડશે. સમય જતાં આ વિચાર માત્ર નાણાં પૂરતો મર્યાદિત ન રહ્યો. તે જિંદગી, સંબંધો અને નિર્ણયો ચકાસવાનું ધારદાર હથિયાર બની ગયો. અગાઉ કરેલું રોકાણ જો નકામું હોય, તો તેને ઢસડવાનો કોઈ અર્થ નથી.

આપણે બધા ભૂતકાળના બંધક છીએ. જે કામ દસ વર્ષથી ચાલે છે, તે સાચું જ હશે એવો વહેમ આપણને કોરી ખાય છે. કંપનીઓમાં નકામા પ્રોજેક્ટ્સ ચાલ્યા કરે છે કારણ કે કોઈ તેને બંધ કરવાની હિંમત કરતું નથી. અંગત જીવનમાં આપણે એવા સંબંધો અને શોખ સાચવીને બેઠા હોઈએ છીએ જે ક્યારનાય મરી પરવાર્યા છે. શૂન્ય-આધારિત અભિગમ તમને નિર્દય બનવાનું શીખવે છે. જો કોઈ વસ્તુ આજે શરૂ કરવા જેવી નથી લાગતી, તો તેને ચાલુ રાખવાનો પણ કોઈ અધિકાર નથી.

ભારતીય ઓલિમ્પિક રમતોનું ઉદાહરણ જુઓ. વર્ષો સુધી આપણી ફેડરેશનો જૂની સિસ્ટમ ચલાવતી રહી. પટિયાલાના કેમ્પમાં એ જ જૂના કોચ, એ જ ઢંગધડા વગરની કસરતો અને એ જ સડેલો ખોરાક. બજેટ દર વર્ષે વધતું, પણ મેડલ ન આવતા. નીરજ ચોપરા જેવા ભાલાફેંક એથ્લેટે આ આખી જંજાળ શૂન્ય કરી નાખી. તેમણે પરંપરાગત ઢાંચો ફગાવી દીધો. વિદેશી કોચ, સંપૂર્ણ નવું ડાયેટ અને શૂન્યથી શરૂ થયેલું વિજ્ઞાન આધારિત ટ્રેનિંગ મોડલ. જૂની પદ્ધતિમાં થોડો સુધારો કરવાને બદલે આખી તાલીમ ફરીથી ડિઝાઈન થઈ. પરિણામ સોનાનો સિક્કો હતો.

જે વૃક્ષ સૂકા પાંદડા ખંખેરવાની હિંમત નથી કરતું, તેના પર ક્યારેય નવી કૂંપળો ફૂટતી નથી.