યર્ક્સ-ડોડસન નિયમ

કોઈ પણ કામમાં પરિણામ જોઈતું હોય તો થોડું ટેન્શન જરૂરી છે. સાવ શાંત બેસી રહેશો તો આળસ આવશે, પણ માથા પર આભ તૂટી પડે એટલું દબાણ આવશે તો હાથ-પગ ધ્રૂજવા માંડશે. આ નિયમ સીધો છે: ઉત્તેજના કે તણાવ એક ચોક્કસ હદ સુધી માણસનું પરફોર્મન્સ વધારે છે. એ હદ વટાવી ગયા પછી પરિણામ પટકાય છે. આલેખ દોરો તો ઊંધા વાટકા જેવો આકાર બને. શિખર સુધી ચઢાણ છે, પછી સીધો ઢાળ.

આ વાત મનોવિજ્ઞાની રોબર્ટ યર્ક્સ અને જોન ડોડસને ૧૯૦૮માં ઉંદરો પર પ્રયોગ કરીને નોંધી હતી. શરૂઆતમાં કોઈએ ખાસ ધ્યાન ન આપ્યું. અડધી સદી પછી દુનિયાને સમજાયું કે આ માત્ર ઉંદરોની વાત નહોતી. ઓફિસમાં કામ કરતા માણસથી લઈને ઓલિમ્પિકના ખેલાડી સુધી આ સનાતન મનોવૈજ્ઞાનિક વાસ્તવિકતા લાગુ પડે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે પ્રેશરમાં માણસ હીરો બને છે. કોર્પોરેટ જગતમાં 'પ્રેશર હેન્ડલિંગ'ના બણગાં ફૂંકાય છે. હકીકત જુદી છે. થોડો ડર તમને જાગતા રાખે છે, સમયસર કામ પૂરું કરાવે છે. પણ જ્યારે બોસનું સતત દબાણ, નોકરી જવાનો ભય અને ડેડલાઇન ભેગાં થાય, ત્યારે મગજ સુન્ન થઈ જાય છે. નિર્ણયો ખોટા લેવાય છે. માણસ ભૂલો સુધારવા જતાં નવી ભૂલો સર્જે છે. વધારે પડતું દબાણ ક્યારેય ક્ષમતા વધારતું નથી, ક્ષમતાનો નાશ કરે છે.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેન પકડવા નીકળેલા માણસને જુઓ. ઓફિસ પહોંચવાની થોડી ઉતાવળ હોય ત્યારે તેના પગ ઝડપથી ઉપડે છે. એ રસ્તો કાપી લે છે. પણ ધારો કે સ્ટેશન પર પહોંચતાં જ છેલ્લી મિનિટની જાહેરાત સંભળાય અને ટ્રેન પ્લેટફોર્મ છોડતી દેખાય, ત્યારે તેનું પ્રેશર ટોચ વટાવી જાય છે. ગભરાટમાં ખિસ્સામાંથી ટિકિટ કે પાકીટ પડી જાય છે, ચડતાં પગ લપસે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં સરળ લાગતી દોડધામ ગભરાટમાં જીવલેણ અકસ્માત બની જાય છે. વધુ પડતી ઉત્તેજનામાં ધ્યાન વેરવિખેર થઈ જાય છે.

આળસ તમને બેસાડી રાખશે અને અતિશય દબાણ તમને પછાડશે; જીત માત્ર વચગાળાના સંતુલનમાં છે.