વાઇડ વર્લ્ડ પરિપ્રેક્ષ્ય

કૂવાનો દેડકો સમુદ્રની કલ્પના કરી શકતો નથી, કારણ કે એનું આખું બ્રહ્માંડ પથ્થરની ચાર દીવાલો વચ્ચે પૂરું થઈ જાય છે. 'વાઇડ વર્લ્ડ' એટલે સીમિત માળખાની બહાર નીકળીને વાસ્તવિક દુનિયાની જટિલતા જોવાની દૃષ્ટિ. મોટા ભાગના લોકો પોતાના નાના વર્તુળને જ આખી સૃષ્ટિ માની લે છે. તેઓ અમુક કાગળો, ગણતરીઓ અને ધારણાઓ વચ્ચે જીવે છે. પણ કાગળ પર જે સીધું દેખાય છે, બહારનું વિશાળ જગત એટલું સરળ હોતું નથી.

આ વિચાર કોઈ એક વિદ્વાનની અંગત જાગીર નથી. આધુનિક વ્યૂહાત્મક વિચારસરણી અને અર્થશાસ્ત્રના પુસ્તકોમાં આ ખ્યાલ વારંવાર આવે છે. જ્યારે કોઈ વ્યવસ્થા બંધ બારણે નિયમો બનાવે છે ત્યારે તે ભૂલી જાય છે કે અસલ દુનિયા અણધારી છે. સ્થાનિક સફળતા અને વૈશ્વિક વાસ્તવિકતા વચ્ચે હંમેશાં એક મોટી ખાઈ હોય છે. જે માણસ પોતાના ઘરની ચાર દીવાલોની બહાર નજર નાખતો નથી, તે પહેલા જ આંચકામાં ફેંકાઈ જાય છે.

આપણે આ ભૂલ રોજિંદા આર્થિક નિર્ણયોમાં કરીએ છીએ. અમદાવાદ કે વડોદરાનો એક સામાન્ય નોકરિયાત યુવાન હોમ લોન લેવાનું વિચારે છે. બેંકનો સેલ્સમેન એક્સલ શીટ ખોલે છે. એ બતાવે છે કે દર મહિને ચાલીસ હજારનો હપ્તો ભરવાનો રહેશે અને પગાર દર વર્ષે આઠ ટકા વધશે. કાગળ પર આ ગણિત અદ્ભુત લાગે છે. યુવાન લોન મંજૂર કરાવી લે છે. એ માની લે છે કે આખી દુનિયા આ એક્સલ શીટ પ્રમાણે જ ચાલશે.

પણ 'વાઇડ વર્લ્ડ' આ ગણતરી પ્રમાણે વર્તતું નથી. ત્રણ વર્ષ પછી વૈશ્વિક મંદી આવે છે, કંપની કર્મચારીઓ ઘટાડે છે અથવા વ્યાજના દર અચાનક વધી જાય છે. ઘરના વડીલ બીમાર પડે છે અને વીમા કંપની ક્લેઇમ નકારી કાઢે છે. કાગળનું રમકડું પળવારમાં તૂટી જાય છે. માણસ ભૂલી ગયો હતો કે બેંકનો નિયમ સ્થાનિક હતો, પણ આર્થિક આંચકા બહારની વિશાળ દુનિયામાંથી આવવાના હતા. જે માણસ પોતાના નાના ખાનામાં સુરક્ષિત અનુભવે છે, તે વાવાઝોડાની આગાહી ક્યારેય કરી શકતો નથી.

તમારા હિસાબની ચોપડી ગમે તેટલી પાકી હોય, બહારનું હવામાન તેને ક્યારેય પૂછીને બદલાતું નથી.