વ્હાઇટ ક્રિસમસ ઇફેક્ટ

કાનમાં અવાજ ન હોય છતાં સંગીત સંભળાય, એ જાદુ નથી પણ મગજનો છબરડો છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને વ્હાઇટ ક્રિસમસ ઇફેક્ટ કહે છે. પ્રયોગશાળામાં લોકોને માત્ર સપાટ, અર્થહીન ઘોંઘાટ સંભળાવવામાં આવ્યો. પણ પહેલાં તેમના મગજમાં એક વિચાર રોપી દીધો કે આ ઘોંઘાટની પાછળ બિંગ ક્રોસ્બીનું જાણીતું ગીત વાગી રહ્યું છે. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું. ઘણા લોકોએ સોગંદ ખાઈને કહ્યું કે તેમને ગીતના શબ્દો અને સૂર સંભળાયા. સત્ય એ હતું કે ત્યાં માત્ર ખાલી ઘોંઘાટ સિવાય કશું જ નહોતું. મગજે પોતાની અપેક્ષા મુજબનો અવાજ જાતે ઘડી કાઢ્યો.

આ અસર ક્યારે અને કયા મનોવૈજ્ઞાનિકે પહેલી વાર નોંધી તેની ચોક્કસ વિગતો ગમે તે હોય, પણ આ પાછળનું સત્ય જૂનું અને સણસણતું છે. આપણી ઇન્દ્રિયો બહારની દુનિયાને જેવી છે તેવી પકડતી નથી. મગજ એક આળસુ એડિટર જેવું છે. જે માહિતી ખૂટતી હોય, તે પોતાના પૂર્વગ્રહ અને અપેક્ષાઓથી ભરી દે છે. જ્યારે કોઈ સંકેત કે અફવા મગજમાં વાવી દેવાય, ત્યારે માણસ હવામાં પણ આકારો અને અવાજો શોધવા લાગે છે. તમે જે શોધવા નીકળ્યા છો, તે ન હોય તોપણ દેખાવા માંડે છે.

આનો સૌથી મોટો શિકાર સરકારી ભરતી કે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા ઉમેદવારો બને છે. દિલ્હીના મુખર્જી નગર કે અમદાવાદના લાયબ્રેરી ઝોનમાં બેઠેલા યુપીએસસીના ઉમેદવારને જુઓ. કોઈ સિનિયરે કહી દીધું કે અમુક ચોક્કસ મંત્રાલયની વેબસાઇટ પરથી જ પ્રશ્નો પૂછાય છે. હવે પેલા છોકરાને સાદા સામાન્ય પ્રશ્નપત્રમાં પણ એ જ વેબસાઇટની છાપ દેખાવા લાગે છે. જૂના પેપર્સના સામાન્ય પ્રશ્નોમાં એ એવા ગુપ્ત સંકેતો શોધવા માંડે છે જેનું કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી. સાદો સિલેબસ બાજુ પર રહી જાય છે અને કપોળકલ્પિત પેટર્ન પાછળ આખી યુવાની વેડફાઈ જાય છે.

આ ભ્રમ માણસને હકીકતથી કાપી નાખે છે. શેરબજારના ચાર્ટમાં નુકસાન દેખાતું હોય છતાં રોકાણકારને તેજીનો સંકેત દેખાય છે, કારણ કે એને તેજી જ જોવી છે. સંબંધોમાં સામાન્ય વર્તનને ષડયંત્ર માની લેવાય છે, કારણ કે મનમાં શંકાનો વાયરસ પહેલેથી ઘૂસી ગયો છે. જ્યાં અર્થ વગરનો અવાજ છે ત્યાં અર્થ શોધવો એ માનવજાતની જૂની બીમારી છે. જે નથી તેને સાચું માની લેવું એ અજ્ઞાન નથી, પણ અપેક્ષાનો અહંકાર છે.

કાનમાં ગીત વાગતું નથી, તમારી ઉત્સુકતા જ તમને ન સંભળાય એવું સંગીત સંભળાવી દે છે.