ગેરહાજરની શોધ પદ્ધતિ

કોઈ પણ દસ્તાવેજ, યોજના કે દલીલ વાંચતી વખતે આપણી આંખો હાજર શબ્દો પર જ ચોંટી રહે છે. જે લખ્યું છે તેને આપણે સત્ય માની લઈએ છીએ. પણ સાચી હોશિયારી સામે પડેલા કાગળમાં નથી હોતી, જે ગાયબ છે તેમાં હોય છે. આ ટેકનિકનો સીધો નિયમ છે: પૃષ્ઠ પર શું છે તે વાંચતા પહેલાં પૂછો કે અહીંથી શું છુપાવી દેવામાં આવ્યું છે? માણસનું મગજ દેખાતી વિગતો પર વિશ્વાસ મૂકવા ટેવાયેલું છે, અદ્રશ્ય વિગતો શોધવા માટે મહેનત કરવી પડે છે.

આ વિચાર કોઈ એક વિચારકની ખાનગી મિલકત નથી. શિક્ષણશાસ્ત્ર, સિસ્ટમ્સ ઓડિટિંગ અને આધુનિક ક્રિટિકલ થિંકિંગમાં આ કળા લાંબા સમયથી શીખવવામાં આવે છે. આ કોઈ ગૂઢ વિજ્ઞાન નથી, માત્ર સતર્કતાની એક વ્યવસ્થિત આદત છે. માહિતીના જંગલમાં સાચો સવાલ એ નથી કે સામે શું પીરસાયું છે, અસલી સવાલ એ છે કે રસોડામાં કઈ વાનગી જાણીજોઈને સંતાડી દેવામાં આવી છે. જે છૂટી ગયું છે તે જ ઘણીવાર આખી રમતનું રહસ્ય હોય છે.

આપણે બધા અપૂર્ણ સત્યોથી છેતરાઈએ છીએ. પ્રમોશનના પાવરપોઈન્ટ પ્રેઝન્ટેશનમાં મેનેજર માત્ર નફાના આંકડા બતાવે છે, કર્મચારીઓનો વધેલો અસંતોષ દબાવી દે છે. બિલ્ડર બ્રોશરમાં લક્ઝરી ફ્લેટના સ્વિમિંગ પૂલની તસવીરો છાપે છે, પણ ચોમાસામાં ભરાતા ગટરના ગંદા પાણીની વાત ગાયબ હોય છે. અધૂરી માહિતી એ પૂરા જૂઠાણા કરતાં વધુ જોખમી છે, કારણ કે એ પોતાની પાછળ તર્કનો દંભ લઈને આવે છે.

ગુજરાતની કોઈપણ સરકારી કચેરી કે સચિવાલયમાં જાવ. બાબુશાહીની ફાઈલો આ કળાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે નવી સરકારી સડક બનાવવાની મંજૂરી માટે ફાઈલ ટેબલ પર આવી છે. એમાં એન્જિનિયરના સહી-સિક્કા છે, ડામરનો ભાવ છે, બજેટના યોગ્ય આંકડા છે અને કાયદાકીય કલમોની લાંબી યાદી છે. બધું જ બરાબર લાગે. પણ અનુભવી કલેક્ટર કાગળ પરની વિગતો નથી વાંચતો. તે જુએ છે કે શું ખૂટે છે: ચોમાસામાં પાણીના નિકાલનો પ્લાન ક્યાં છે? વૃક્ષો કાપ્યા પછી નવા વાવવાની જોગવાઈ ક્યાં છે? ફાઈલ સુંદર દેખાય છે કારણ કે સૌથી મુશ્કેલ પ્રશ્નો કાગળ પરથી ચાલાકીપૂર્વક ગાયબ કરી દેવાયા છે.

સામે પડેલું સત્ય સ્વીકારી લેવું એ સામાન્ય માણસની નબળાઈ છે; જે જાણીજોઈને ગાયબ રખાયું છે તેને પકડી પાડવું એ શાણા માણસની તાકાત છે.