તરબૂચ માપદંડ

બહારથી લીલુંછમ અને અંદરથી લાલચોટક. આ તરબૂચ છે. કોર્પોરેટ ભાષામાં આને ‘વોટરમેલન મેટ્રિક’ કહે છે. જ્યારે કોઈ પ્રોજેક્ટનો રિપોર્ટ ટેબલ પર આવે, ત્યારે બધાં ખાનાં લીલાં દેખાય. સમયસર કામ પત્યું, ટિકિટ ક્લોઝ થઈ ગઈ, લક્ષ્યાંક પૂરો થયો. બધું જ સલામત. પણ ગ્રાહકને પૂછો તો એ રાતાચોળ ગુસ્સામાં હોય. અંદર સ્થિતિ ભયાનક હોય, પણ કાગળ પર બધું આદર્શ દેખાતું હોય. આંકડા સાચા હોય છે, પણ વાસ્તવિકતા સાવ જૂઠી હોય છે.

આ વિચાર આઈટી સર્વિસ મેનેજમેન્ટ અને કોર્પોરેટ ગવર્નન્સમાંથી આવ્યો છે. કંપનીઓ સર્વિસ લેવલ એગ્રીમેન્ટ બનાવીને બેસી જાય છે. સિસ્ટમનો સર્વર ૯૯ ટકા ચાલુ રહ્યો એટલે આઈટી ટીમ ખુશ. પણ એ એક ટકા ડાઉનટાઇમ બરાબર એ સમયે આવ્યો જ્યારે આખા દેશમાં સેલ ચાલતો હતો. સિસ્ટમ પાસ થઈ ગઈ, પણ ધંધો ફ્લોપ થયો. કાગળ પરનો વિજય જમીન પરની હાર છુપાવી દે છે. માણસ જ્યારે માત્ર માપી શકાય તેવી બાબતો પર ધ્યાન આપે છે, ત્યારે અસલ પરિણામ હાથમાંથી સરકી જાય છે.

આપણે માપદંડને જ લક્ષ્ય માની લેવાની ઘેલછામાં જીવીએ છીએ. જે દેખાય છે તે લીલું રાખવું સહેલું છે. અસલ અનુભવ કેવો રહ્યો તે કોઈ માપતું નથી. નોકરિયાતો બોસને ખુશ રાખવા રિપોર્ટ લીલો રાખે છે, કંપની ગ્રાહક ગુમાવી દે છે. સરકારી યોજનાઓમાં શૌચાલયોના આંકડા સો ટકા પૂરા થઈ જાય, પણ ગામમાં પાણી ન હોવાથી કોઈ વાપરતું નથી. કાગળ લીલો, વાસ્તવિકતા લાલ.

આ ખેલ આપણા ઘરસંસારમાં રોજ રમાય છે. સંયુક્ત કુટુંબમાં સાસુ-વહુનો સંબંધ બહારથી એકદમ પાકો દેખાય. વહુ સવારે સમયસર ચા મૂકી દે, સાસુના પગે લાગે, રસોઈ બનાવી દે. બધાં ફરજોનાં ખાનાં ‘ટીક’ થઈ ગયાં. સગાંવહાલાં વચ્ચે વહુ સંસ્કારી અને સાસુ પ્રેમાળ. બહારથી રિપોર્ટ સંપૂર્ણ લીલો છે. પણ અંદર? અંદર અસંતોષ, કડવાશ અને મૌનનો ધૂંધવાટ સળગે છે. બંને વચ્ચે સંવાદ શૂન્ય છે, લાગણીઓ મરી ચૂકી છે. ફક્ત સામાજિક દેખાડો બરાબર ચાલે છે જેથી કોઈ સવાલ ન ઉઠાવે.

જે સંબંધ કે સંસ્થા ફક્ત કાગળ પર ઉજળી દેખાતી હોય, ત્યાં સમજી લેવું કે કાપો મૂકતાં જ લોહી નીકળશે.