પાણી અને હીરાનો વિરોધાભાસ

જીવવા માટે સૌથી વધુ શું જોઈએ? હવા પછી તરત પાણી. પાણી વગર માણસ ત્રણ દિવસમાં ખતમ થઈ જાય. હવે હીરાની વાત કરો. હીરા ન મળે તો કોઈનું શ્વાસ રોકાઈ જતું નથી. છતાં કૂવાનું પાણી મફત કે નજીવા ભાવે મળે છે, જ્યારે એક કેરેટનો હીરો લાખો રૂપિયામાં વેચાય છે. જે સૌથી વધુ જરૂરી છે તેની કિંમત શૂન્ય જેવી છે અને જે તદ્દન બિનજરૂરી શણગાર છે તેની કિંમત આકાશ આંબે છે. અર્થશાસ્ત્ર આને ‘વેલ્યુ પેરાડોક્સ’ અથવા પાણી-હીરાનો વિરોધાભાસ કહે છે.

આ કોયડો પ્લેટોના સમયથી ચાલ્યો આવે છે. પરંતુ ઇંગ્લેન્ડના અર્થશાસ્ત્રી એડમ સ્મિથે ૧૭૭૬માં પોતાના પુસ્તક ‘ધ વેલ્થ ઑફ નેશન્સ’માં આ વાત દુનિયા સામે સ્પષ્ટ મૂકી. સ્મિથે બે વાતો અલગ પાડી: વપરાશ મૂલ્ય અને વિનિમય મૂલ્ય. પાણીનું વપરાશ મૂલ્ય અનંત છે, પણ બજારમાં તેને બદલીને કશું ખાસ મળતું નથી. હીરાનું પોતાનું વપરાશ મૂલ્ય નજીવું છે, પણ તેનો વિનિમય ભાવ જંગી છે. પાછળથી અર્થશાસ્ત્રીઓએ આનો ઉકેલ સીમાંત ઉપયોગિતા એટલે કે ‘માર્જિનલ યુટિલિટી’ દ્વારા આપ્યો. વસ્તુ કેટલી ઉપયોગી છે તે મહત્ત્વનું નથી, પણ તેની છેલ્લી ઉપલબ્ધ નકલ કેટલી દુર્લભ છે તે કિંમત નક્કી કરે છે.

આ વિરોધાભાસ બતાવે છે કે બજાર ભાવનાઓથી નથી ચાલતું, અછતથી ચાલે છે. આપણે જેને જીવનજરૂરી ગણીએ છીએ, તેની બજારમાં કોઈ કદર નથી હોતી કારણ કે તે અઢળક ઉપલબ્ધ છે. માણસની મહેનત અને ટેલેન્ટમાં પણ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે. અતિશય પ્રામાણિક, દિવસ-રાત ઘસાતો માણસ ઘણીવાર સસ્તા પાણી જેવો સાબિત થાય છે, જ્યારે દુર્લભ આવડત ધરાવતો માણસ હીરાની જેમ પૂજાય છે.

સુરતના મહિધરપુરા હીરાબજારમાં બેઠેલા કાંતિભાઈ આ નિયમ રોજેરોજ જીવે છે. તેમની ગાદી પર આવતા દલાલને તેઓ ચા-પાણી મફતમાં આગ્રહ કરીને પાય છે. પાણીનો ઘડો ખૂણામાં પડ્યો છે. પરંતુ ટેબલ પર મુકેલી નાની સફેદ પડીકી ખોલતાં જ અવાજ ધીમો થઈ જાય છે. કાંતિભાઈ સારી રીતે જાણે છે કે તરસ લાગે ત્યારે હીરો ચાવી શકાતો નથી, છતાં પેઢી હીરાના દલાલીના ટકા પર ચાલે છે, પાણીના ઘડા પર નહીં. દુકાનમાં આવતી વસ્તુ કેટલી પવિત્ર છે તે કોઈ નથી પૂછતું, તે કેટલી દુર્લભ છે તેનો જ હિસાબ મંડાય છે.

જે વસ્તુ ગમે ત્યાંથી વહી નીકળે તેનું કોઈ મૂલ્ય ચૂકવતું નથી; કિંમત હંમેશાં જરૂરિયાતની નહીં, પણ અછતની વસૂલાય છે.