દૃશ્યતાની રમત

સ્ક્રીન પર દેખાવું એ હવે અકસ્માત નથી, ગણિત છે. તમે કેટલા પ્રતિભાશાળી છો તેનાથી ડિજિટલ દુનિયાને કોઈ ફરક નથી પડતો. ફરક એ વાતથી પડે છે કે મશીનનો અદૃશ્ય નિયમ તમને પસંદ કરે છે કે નહીં. આ સ્થિતિને સંશોધક કેલી કોટરે 'વિઝિબિલિટી ગેમ' કહી હતી. સોશિયલ મીડિયાના અલ્ગોરિધમ કેવી રીતે કામ કરે છે તે કોઈ કંપની જાહેર કરતી નથી. એ બંધ બારણાં પાછળનો ભેદ છે. તેથી કન્ટેન્ટ બનાવનારા લોકો અનુમાનો લગાવે છે, કયા સમયે પોસ્ટ મૂકવી, કયા હેશટેગ વાપરવા અને કેવો ડ્રામા કરવો તેની છૂપી ચાલ રમે છે. આ દૃશ્યતાની આંધળી રમત છે.

આ રમતમાં સત્ય કે ગુણવત્તા ગૌણ બની જાય છે, નજરે ચડવું મુખ્ય લક્ષ્ય બને છે. જે દેખાતો નથી, તે આ યુગમાં અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી. લોકો પોતાના વિચારોને મશીનની રુચિ મુજબ ઢાળવા લાગે છે. મશીનને આક્રોશ ગમે છે, તો માણસ ગુસ્સો પેદા કરે છે. મશીનને ઝડપ ગમે છે, તો માણસ ઉતાવળે બોલે છે. આ રમત માણસને સર્જકમાંથી એક યાંત્રિક ગુલામ બનાવી દે છે, જે સતત એ જ ચિંતામાં જીવે છે કે આવતીકાલે અલ્ગોરિધમ મને ભૂલી તો નહીં જાય ને?

આપણા દેશના રાજકારણ અને ચૂંટણી પ્રચારમાં આ રમતનું સૌથી વરવું સ્વરૂપ જોવા મળે છે. પાયાનું કામ કરતા જૂના કાર્યકરો પાછળ ધકેલાઈ જાય છે. ચૂંટણી ટિકિટ માટે કે કેમેરાનું ધ્યાન ખેંચવા નેતાઓ રોજ સવારે એક નવો તમાશો ઊભો કરે છે. ટ્વિટર પર ટ્રેન્ડ કેમ થવું, વિરોધી પક્ષના નેતા પર કયો તુચ્છ આક્ષેપ મૂકવો કે જેથી ટીવી ચેનલોની પ્રાઇમ ટાઇમ ચર્ચામાં જગ્યા મળે—બધું જ આયોજિત હોય છે. જાહેર જનતાની સાચી સમસ્યાઓથી કોઈને મતલબ નથી. મતવિસ્તારમાં ખાડા હોય તો ચાલે, પણ સોશિયલ મીડિયા પર નેતાજીનો આક્રમક વીડિયો વાયરલ થવો જોઈએ.

આ રમતની સૌથી મોટી કિંમત આપણું ધ્યાન ચૂકવે છે. આપણે માનીએ છીએ કે આપણે માહિતી મેળવી રહ્યા છીએ, પણ વાસ્તવમાં આપણે કોઈના અલ્ગોરિધમિક સ્ટંટનો ભોગ બની રહ્યા હોઈએ છીએ. જે રાજકારણી કે ઇન્ફ્લુએન્સર સ્ક્રીન પર સૌથી મોટેથી બૂમો પાડે છે, તે સૌથી સારો નથી હોતો; તે માત્ર મશીનની ચાલ સૌથી સારી રીતે શીખી ગયો છે.

જે સમાજ કામ કરતાં સ્ક્રીન પરની ચમકને વધારે પૂજે છે, તે આખરે ખોખલા મદારીઓ દ્વારા શાસિત થાય છે.