વેક્ટરિયાલિસ્ટ વર્ગ

જૂના જમાનામાં દુનિયા પર રાજ કોનું હતું? જેની પાસે જમીન હતી તેનું. પછી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ આવી. કારખાના, મશીનરી અને મૂડીવાળા ઉદ્યોગપતિઓ માલિક બન્યા. પરંતુ એકવીસમી સદીમાં એક તદ્દન નવો વર્ગ પેદા થયો છે: વેક્ટરિયાલિસ્ટ વર્ગ. આ લોકો ન તો જમીન ખેડે છે, ન તો ફેક્ટરીમાં માલ બનાવે છે. આ વર્ગ ફક્ત માહિતી, સંચાર અને વિતરણના માર્ગો—એટલે કે 'વેક્ટર'—પર કબજો જમાવીને બેઠો છે. જેની પાસે ડેટાના રસ્તા છે, તે આખી દુનિયા પાસેથી ભાડું વસૂલે છે.

આ વિચાર ઓસ્ટ્રેલિયન લેખિકા અને મીડિયા સિદ્ધાંતકાર મેકેન્ઝી વાર્કે ૨૦૦૪માં આવેલા પોતાના પુસ્તક 'અ હેકર મેનિફેસ્ટો'માં મૂક્યો હતો. કાર્લ માર્ક્સના મૂડીવાદીઓ સામે વાર્કે આ નવી વ્યાખ્યા આપી. ઉત્પાદન કરનારા લોકો હવે મજૂરો કે હેકર્સ છે, જેઓ કોડિંગ કરે છે, કન્ટેન્ટ બનાવે છે અથવા અસલ કામ કરે છે. પણ મલાઈ આખો વેક્ટરિયાલિસ્ટ વર્ગ ખાઈ જાય છે, કારણ કે સર્વર, પેટન્ટ, કેબલ અને પ્લેટફોર્મની માલિકી એમની પાસે છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે આપણને ભ્રમ છે કે ઉત્પાદક શક્તિશાળી છે. સચ્ચાઈ ઊંધી છે. ખેડૂત અનાજ પકવે છે, ડ્રાઇવર ટેક્સી દોડાવે છે, લેખક પુસ્તક લખે છે. પણ કમાણી કોણ લઈ જાય છે? એ કંપની જે માત્ર ડિલિવરી નેટવર્ક કે એપ કંટ્રોલ કરે છે. ઉત્પાદન કરતાં પણ વધુ તાકાત માહિતીના વહનને રોકવાની કે ચલાવવાની ક્ષમતામાં છે. આ વર્ગ પોતાની શરતો પર આખી અર્થવ્યવસ્થાને નચાવે છે.

ઇતિહાસમાં આનું અદ્ભુત ઉદાહરણ બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની અને ભારતીય રજવાડાં વચ્ચેનો સંબંધ છે. ૧૮મી સદીમાં દેશી રાજાઓ જમીન અને સૈન્યના જોરે પોરસાઈને ફરતા હતા. તેમને લાગતું કે રજવાડું તેમનું છે. પણ ગોરાઓએ સીધા કિલ્લા ન જીત્યા. એમણે બંદરો, વેપારી જળમાર્ગો અને ટપાલ વ્યવસ્થા પર પકડ જમાવી. સુરતથી લંડન જતો સુતરાઉ કાપડનો રસ્તો એ કંપનીનો વેક્ટર હતો. ખેડૂત હિન્દુસ્તાની હતો, વણકર પણ અહીંનો હતો, પણ માલ ક્યાં પહોંચશે અને ક્યા ભાવે વેચાશે તે સમુદ્ર પર બેઠેલા વેપારીઓ નક્કી કરતા હતા. રજવાડાં મહેલોમાં ગાદી તકિયા લગાવતાં રહી ગયાં અને આખો દેશ રસ્તાના માલિકોના હાથમાં ગિરવે મુકાઈ ગયો.

જે રસ્તા બનાવે છે તે ટોલટેક્સ લે છે, પણ જે રસ્તા પર કબજો રાખે છે તે તમારી આખી મુસાફરી ખરીદી લે છે.