વીઆઈઈ પ્રેરણા સિદ્ધાંત

માણસ ક્યારે પૂરા જોશથી કામ કરે છે? માત્ર પગાર વધારવાની લાલચથી નહીં. મનોવૈજ્ઞાનિક વિક્ટર વ્રુમે ૧૯૬૪માં પોતાના પુસ્તક 'વર્ક એન્ડ મોટિવેશન'માં એક સીધું ગણિત આપ્યું. આ થિયરી ત્રણ સ્તંભો પર ઊભી છે: એક્સપેક્ટન્સી, ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટાલિટી અને વેલેન્સ. જો આ ત્રણેયમાંથી એક પણ કડી શૂન્ય થઈ જાય, તો માણસનું મોટિવેશન પણ શૂન્ય થઈ જશે. માણસ ગધેડાની જેમ મહેનત ત્યારે જ કરે જ્યારે તેને ત્રણેય સવાલોના સંતોષકારક જવાબો મળે.

પહેલો સ્તંભ છે એક્સપેક્ટન્સી. શું મારી મહેનતથી પરિણામ આવશે? જો કર્મચારીને લાગે કે ગમે તેટલા ઉજાગરા કરું પણ ટાર્ગેટ અશક્ય છે, તો તે પ્રયાસ જ નહીં કરે. બીજો સ્તંભ છે ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટાલિટી. પરિણામ આવ્યા પછી મને વચન મુજબનું ઈનામ મળશે ખરું? જો શેઠ કામ પત્યા પછી બહાના કાઢે, તો વિશ્વાસ તૂટી જાય છે. ત્રીજો સ્તંભ છે વેલેન્સ. જે ઈનામ મળે છે તેની મારા માટે કોઈ કિંમત છે ખરી? ભૂખ્યા માણસને મેડલ આપો તો તે કોઈ કામનો નથી. તેને રોકડા રૂપિયા જોઈએ.

આ વાત મેનેજમેન્ટના પોકળ ભાષણો કરતાં વધુ નક્કર છે. સુરતના હીરા બજાર કે કાપડ માર્કેટમાં આ નિયમ લોહીમાં વણાયેલો છે. ધારો કે મહિધરપુરાના હીરાના કારખાનામાં રત્નકલાકાર નરેશભાઈ બેઠા છે. શેઠ કહે છે કે આ અઠવાડિયે દસ અસાધ્ય હીરા તરાશી આપો તો બોનસ મળશે. હવે નરેશભાઈ વિચારે છે કે પહેલી વાત, આ હીરા એટલા ખરાબ છે કે ગમે તેટલી ઘંટી ઘસો, નિર્દોષ પાસા નહીં પડે. જો નસીબજોગે કામ થઈ જાય, તો પણ શેઠ છેલ્લી ઘડીએ કાપ મૂકશે. અને ત્રીજું, શેઠ બોનસમાં રોકડ આપવાને બદલે સસ્તી સ્ટીલની થાળીઓ પકડાવવાના છે.

જ્યાં પ્રયત્ન અને પરિણામ વચ્ચેનો સેતુ તૂટે છે, ત્યાં નિષ્ક્રિયતા જન્મે છે. નરેશભાઈ ધીમે ધીમે કામ કરશે અને ચા પીવામાં સમય બગાડશે. શેઠ ફરિયાદ કરશે કે આજકાલ કારીગરો કામચોર થઈ ગયા છે. ખરી ખોટ કારીગરની દાનતમાં નથી, સિસ્ટમના ગણિતમાં છે. માણસ કોઈ મશીન નથી જેને ચાવી ભરો અને દોડે. માણસ વળતરનો હિસાબ માંડતો અર્થશાસ્ત્રી છે.

પરિણામનો ભરોસો ન હોય અને ઈનામની કિંમત ન હોય, ત્યારે માણસ માત્ર સમય વેચે છે, પ્રતિભા નહીં.