અણવિશ્વાસની કવાયત

મગજ સીધું નકારવાનું શીખીને જન્મતું નથી. મનોવિજ્ઞાની ડેન ગિલ્બર્ટનું સંશોધન સ્પષ્ટ કહે છે: માણસ જે સાંભળે છે, ક્ષણભર માટે તેને સાચું માની જ લે છે. ત્યારબાદ, જો બુદ્ધિ જાગૃત હોય અને સમય મળે, તો તે માહિતીને ચકાસીને જૂઠી ઠેરવે છે. કોઈ પણ વાતે 'ન માનવું' એ સહજ પ્રક્રિયા નથી, એક અઘરી અને થકવી નાખતી માનસિક કવાયત છે. ફિલોસોફર સ્પિનોઝાએ સદીઓ પહેલાં આ તર્ક આપ્યો હતો, જેને ગિલ્બર્ટે પ્રયોગશાળામાં સાબિત કર્યો. માની લેવું એ શરીરનું ઑટોપાઇલૉટ છે; અવિશ્વાસ કરવો એ માનસિક શ્રમ છે.

જો તમે થાકેલા હો, ઉતાવળમાં હો અથવા ભાવુક હો, તો મગજ એ શ્રમ કરવાનું ટાળે છે. પરિણામે અફવાઓ સીધી સત્ય બનીને અંદર ઘૂસી જાય છે. બ્રેઇનવોશિંગ અને ભ્રામક પ્રચારનો આખો પાયો આ જ મનોવિજ્ઞાન પર ટકેલો છે. ખોટું પકડવા માટે જે તાર્કિક ઊર્જા જોઈએ, તે ભીડ કે ઉત્તેજનામાં ગાયબ થઈ જાય છે.

આપણા શહેરોમાં નવરાત્રિ કે ગણેશોત્સવ વખતે મંડળો અને મંદિર-ટ્રસ્ટો વચ્ચેની રાજનીતિ જુઓ. વૉટ્સએપ ગ્રૂપમાં મેસેજ આવે છે: 'સામેના પંડાલવાળા વિધર્મીઓને બોલાવીને આપણી આરતીમાં ખલેલ પહોંચાડવાના છે.' આ વાંચતાં જ સો ટકા લોકો એક પળ માટે ધ્રૂજી ઊઠે છે અને ગુસ્સે થાય છે. કોઈ ઊભા રહીને પૂછતું નથી કે વાતમાં કેટલો દમ છે. મગજે તરત વાત ગળી લીધી. બીજા દિવસે ખુલાસો આવે કે વાત સાવ ઉપજાવી કાઢેલી હતી, પણ ત્યાં સુધીમાં કડવાશ ફેલાઈ ચૂકી હોય છે. પહેલો વિશ્વાસ આપોઆપ બેસી ગયો, અણવિશ્વાસ કરવાની તસ્દી કોઈએ ન લીધી.

ધર્મના વાડા હોય કે સોશિયલ મીડિયાની બજારો, અફવાઓનો વેપાર આ જ નબળાઈ પર ચાલે છે. જે માણસ અફવાને રદબતલ કરવાની માનસિક મહેનત નથી કરતો, તે બીજાની વાર્તાઓનો કાયમી ગુલામ બની રહે છે.

મગજ માટે સત્ય શોધવું એ હંમેશાં ઓવરટાઇમ કામ છે; અને લોકો મફતમાં કામ કરવા ટેવાયેલા નથી.