રોકેટ સમીકરણનો નિયમ

રોકેટને આકાશમાં ઊંચે જવું હોય તો પુષ્કળ બળતણ જોઈએ. પણ મુશ્કેલી એ છે કે બળતણ પોતે ભારે હોય છે. વધારે બળતણ ઉમેરો એટલે રોકેટનું પોતાનું વજન વધી જાય. હવે એ વધારાના વજનને ઊંચકવા માટે વળી પાછું વધારે બળતણ જોઈએ. પરિણામે, રોકેટના કુલ વજનનો મોટો હિસ્સો માત્ર બળતણ જ રોકી લે છે, પેલોડ નહીં. આ વાત રશિયન વૈજ્ઞાનિક કોન્સ્ટેન્ટિન સિયોલકોવ્સ્કીએ ૧૯૦૩માં ગણિતના એક અત્યંત પ્રખ્યાત સમીકરણ દ્વારા સિદ્ધ કરી હતી. ભૌતિકવિજ્ઞાનની આ કડવી વાસ્તવિકતા જિંદગીના મોટા પ્રોજેક્ટ્સને પણ એટલી જ લાગુ પડે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે કોઈ મોટું લક્ષ્ય મેળવવું હોય તો વધુ સાધનો, વધુ પુસ્તકો અને વધુ સમયનો ઢગલો કરવો પડે. પણ માણસ જેટલી તૈયારી વધારે ભેગી કરે છે, તેટલો જ એ પોતાના વજન નીચે દબાતો જાય છે. જે વસ્તુ તમને આગળ ધકેલવા માટે આવી હતી, તે જ વસ્તુ તમારો સૌથી મોટો બોજ બની જાય છે. આગળ વધવા માટે માત્ર તાકાત પૂરતી નથી. બિનજરૂરી વજનને રસ્તામાં જ કાપીને ફેંકી દેવાની હિંમત હોવી જોઈએ. રોકેટ પણ એના દરેક સ્ટેજ પછી ખાલી થઈ ગયેલી ટાંકીઓને છૂટી પાડી દે છે, તો જ એ પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણની બહાર નીકળી શકે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે અમદાવાદના પુસ્તકાલયમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા ઉમેદવારને જુઓ. પહેલે વર્ષે એ એક-બે પ્રમાણભૂત ચોપડીઓ વાંચે છે. બીજા વર્ષે એ બજારમાંથી ચાર નવા કોચિંગ ક્લાસના મટિરિયલ, દસ ટેસ્ટ સિરીઝ અને પચાસ જાતના પીડીએફ ડાઉનલોડ કરી લે છે. એને લાગે છે કે આ બળતણથી એ પરીક્ષા પાસ કરશે. હકીકતમાં, એ એટલું બધું વાંચવાનું ભેગું કરી લે છે કે માત્ર એ બધું સાચવવામાં જ એનો આખો દિવસ પૂરો થઈ જાય છે. મગજ એટલું ભારે થઈ જાય છે કે રિવિઝનની ગતિ સાવ શૂન્ય થઈ જાય છે.

આ આખી વ્યવસ્થા એક ટ્રેપ છે. વધુ પડતી માહિતી તમારી ગતિ વધારવાને બદલે ઘટાડી નાખે છે. પરીક્ષા હોય કે ધંધો, અસલ વિજય સાધનનો ઢગલો કરવામાં નથી, પણ બિનજરૂરી કચરો સમયસર ફગાવી દઈને પોતાનું વજન હલકું રાખવામાં છે.

ઉંચાઈ પર પહોંચવા માટે વધુ સામગ્રી ભરવાની નથી હોતી, વધારાનો ભાર અધવચ્ચેથી છોડી દેવાનો હોય છે.