સહિષ્ણુતાનો વિરોધાભાસ

અમર્યાદિત ઉદારતા આખરે ઉદારતાનો જ ભોગ લે છે. જો કોઈ સમાજ કે સંસ્થા અસહિષ્ણુ તત્ત્વો સામે પણ અનંત સહિષ્ણુતા દાખવશે, તો પરિણામે અસહિષ્ણુતા જીતી જશે અને ઉદારતાનો કાયમ માટે ખાતમો બોલી જશે. આ કોઈ સંતવાણી નથી, તર્કશાસ્ત્રની સાદી વાસ્તવિકતા છે. નિયમો વિનાની ખુલ્લાશ પોતાના પગ પર જ કુહાડો મારે છે.

આ વિચાર જાણીતા દાર્શનિક કાર્લ પોપરે ૧૯૪૫માં પોતાના પુસ્તક 'ધ ઓપન સોસાયટી એન્ડ ઇટ્સ એનિમીઝ'માં આપ્યો હતો. પોપર બીજા વિશ્વયુદ્ધની ભયાનકતા જોઈ ચૂક્યા હતા. હિટલર લોકશાહી ઢાંચાનો ઉપયોગ કરીને જ સત્તામાં આવ્યો અને પછી એણે લોકશાહીનું જ ગળું દબાવી દીધું. પોપરે સાફ કહ્યું કે મુક્ત વ્યવસ્થાએ પોતાની સુરક્ષા ખાતર અસહિષ્ણુ લોકોને સહન કરવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરવો પડે.

કંપનીઓ અને કોર્પોરેટ કલ્ચરમાં આ મોડેલ બરાબર લાગુ પડે છે. ઘણા સીઈઓ એવી ગુલબાંગો હાંકે છે કે અમારી ઓફિસમાં બધાને બોલવાની સંપૂર્ણ છૂટ છે, અમે કોઈ પૂર્વગ્રહ રાખતા નથી. પણ જો ટીમમાં એક ઝેરીલો, અહંકારી મેનેજર હોય જે બીજાના વિચારોને કચડી નાખે, તો એની 'અભિવ્યક્તિની આઝાદી' સહન કરવી એ બાકીના આખી ટીમના મોરલની હત્યા કરવા બરાબર છે. એક ગંદી માછલી આખા તળાવને ગંદુ કરે તે કહેવત અહીં શાબ્દિક સાચી પડે છે.

ધારો કે મુંબઈની એક પ્રખ્યાત એડવર્ટાઇઝિંગ એજન્સી છે. બોસ પોતાને બહુ ઉદાર માને છે અને દરેકને આઝાદી આપે છે. ટીમમાં એક સુપરસ્ટાર ક્રિએટિવ ડિરેક્ટર આવે છે, જે કામમાં કાબેલ છે પણ સાથી કર્મચારીઓનું સતત અપમાન કરે છે. બોસ એ વિચારીને એને સહન કરે છે કે 'આપણે દરેકના મિજાજ પ્રત્યે સહિષ્ણુ રહેવું જોઈએ'. પરિણામ? બે મહિનામાં પાંચ તેજસ્વી જુનિયરો રાજીનામું ધરી દે છે. ઉદારતાના નામે તમે દાદાગીરીને લાલ જાજમ પાથરી આપી.

સંસ્થા હોય કે રાષ્ટ્ર, મર્યાદા વગરની ખુલ્લી છૂટ આત્મઘાતી છે. જે માણસ સંવાદના નિયમો માનવા જ તૈયાર નથી, એની સામે સંવાદની અપેક્ષા રાખવી એ મૂર્ખાઈ છે. તમારા દરવાજા ખુલ્લા રાખવા એ સારી વાત છે, પણ એનો અર્થ એ નથી કે ઘરમાં ઘૂસનાર લૂંટારાનું પણ સ્વાગત કરવું પડે.

જે લોકો તમારો નાશ કરવા માગે છે, એમના પ્રત્યે ઉદાર રહેવું એ સદ્ગુણ નથી પણ આત્મહત્યા છે.