ક્ષણિક અવલોકન નિર્ણય

કોઈ માણસને સમજવા માટે વર્ષોની સંગત જરૂરી નથી હોતી. ક્યારેક બે સેકન્ડનો એક ટુકડો આખી જિંદગીનો હિસાબ આપી દે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘થિન સ્લાઈસ જજમેન્ટ’ કહે છે. માનવ મગજ સામેવાળી વ્યક્તિના હાવભાવ, અવાજના રણકાર કે ચાલવાની ઢબના એક અત્યંત નાના અંશ પરથી આખો નિષ્કર્ષ તારવી લે છે. આ કોઈ જાદુટોણો નથી. આ તો લાખો વર્ષોના ઉત્ક્રાંતિના અનુભવોનું કમ્પ્યુટેશન છે, જે સભાન વિચારણા વગર અચેતન મનમાં પળવારમાં બની જાય છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક નલિની અંબાડી અને રોબર્ટ રોસેન્થાલે ૧૯૯૨માં રજૂ કરેલા પ્રયોગોમાંથી આવ્યો હતો. તેમણે પ્રોફેસરોના માત્ર થોડી સેકન્ડના મૂંગા વિડિયો ક્લિપ્સ વિદ્યાર્થીઓને બતાવ્યા. વિદ્યાર્થીઓએ એ ક્ષણિક ટુકડાઓ જોઈને જે રેટિંગ આપ્યું, તે આખા સેમેસ્ટર ભણ્યા પછી મળેલા રેટિંગ સાથે આશ્ચર્યજનક રીતે મળતું આવતું હતું. પછીથી માલ્કમ ગ્લેડવેલે પોતાના પુસ્તક ‘બ્લિંક’માં આ વિચારને આખી દુનિયામાં ઘર-ઘર સુધી પહોંચાડ્યો.

આ પદ્ધતિનો સૌથી મોટો ભય એ છે કે તે જેટલી સચોટ છે, એટલી જ પૂર્વગ્રહોથી ભરેલી પણ હોઈ શકે છે. ક્ષણિક અવલોકન ત્યારે જ કામ કરે છે જ્યારે તમારી પાસે તે ચોક્કસ ક્ષેત્રનો બહોળો અનુભવ હોય. અનુભવી આંખ માટે પહેલી નજર સત્ય હોય છે, પણ અણઘડ માણસ માટે પહેલી નજર માત્ર તેનો પોતાનો અહંકાર કે સામાજિક પૂર્વગ્રહ સાબિત થાય છે.

સુરતના મહિધરપુરા હીરા બજારમાં ઊભા રહો એટલે આ સિદ્ધાંત લોહીમાં વહેતો દેખાય. ત્યાં કરોડોના વ્યવહારો કોઈ વકીલ કે કાગળિયા વગર, માત્ર એક રૂમાલ નીચે આંગળીઓના ઈશારે થાય છે. એક જૂનો દલાલ સામેવાળા વેપારીની આંખની પલક, હીરો પકડવાની ચીપિયાની પકડ કે બોલી લગાવતી વખતે ગળાના સહેજ થડકારા પરથી બે જ સેકન્ડમાં નક્કી કરી લે છે કે આ માણસ પર વિશ્વાસ મુકાય કે નહીં. એણે સામેવાળાની બેલેન્સશીટ જોઈ નથી હોતી, પણ દાયકાઓના અનુભવે એના મગજમાં વણાઈ ગયેલું ક્ષણિક તારણ ક્યારેય થાપ ખાતું નથી.

પહેલી નજરનો પ્રેમ કદાચ ભ્રમ હોઈ શકે, પણ પહેલી નજરનો વહેવાર હંમેશાં જૂના અનુભવોનો અર્ક હોય છે.