મર્યાદાનો સિદ્ધાંત

કોઈ પણ સાંકળ એટલી જ મજબૂત હોય છે જેટલી તેની સૌથી નબળી કડી. આ જૂની કહેવત છે. પણ ઈઝરાયલી બિઝનેસ ગુરુ એલિયાહુ ગોલ્ડરાટે ૧૯૮૪માં પોતાની નવલકથા ‘ધ ગોલ’માં આ વાતને એક ધારદાર મેનેજમેન્ટ થિયરી બનાવી દીધી. સિદ્ધાંત સાદો છે: કોઈ પણ સિસ્ટમની ઉત્પાદકતા કે સફળતા તેના સૌથી મોટા અવરોધ પર નિર્ભર કરે છે. જેને અંગ્રેજીમાં બોટલનેક કહે છે. તમે આખી ફેક્ટરીના બધાં મશીનો અદ્યતન કરી નાખો, પણ જો પેકિંગ કરનાર મશીન ધીમું હોય, તો આખો કારોબાર એ પેકિંગના હિસાબે જ દોડશે.

માણસો સામાન્ય રીતે બધે એકસાથે મહેનત કરવા દોડે છે. ગોલ્ડરાટ કહે છે કે આ મૂર્ખાઈ છે. સિસ્ટમમાં કાયમ એક જ મુખ્ય મર્યાદા હોય છે જે પરિણામને અટકાવે છે. પહેલાં એ અવરોધને શોધો. પછી તમારા તમામ સંસાધનો એ એક જ જગ્યા ખોલવામાં લગાવી દો. જ્યાં સુધી એ સાંકડી ગરદન પહોળી નહીં થાય, ત્યાં સુધી બીજા કોઈ પણ સુધારાનો એક પૈસાનો ફાયદો થવાનો નથી. ઊલટાનો ખર્ચો વધશે અને ગૂંચવણ ઊભી થશે.

દલાલ સ્ટ્રીટમાં આ સિદ્ધાંત લોહી વહાવ્યા વગર શીખી શકાતો નથી. ધારો કે કાંતિભાઈ શેરબજારમાં ફુલટાઈમ ટ્રેડિંગ કરે છે. એમની પાસે મોંઘા લેપટોપ છે, ફાસ્ટ ઈન્ટરનેટ છે અને રોકાણ માટે ૫૦ લાખ રૂપિયા પણ છે. એમને ચાર્ટ વાંચતાં પણ આવડે છે. છતાં વર્ષના અંતે એમનું ખાતું ખાલી થઈ જાય છે. કાંતિભાઈ માને છે કે એમણે હજુ નવા ટેકનિકલ ઈન્ડિકેટર્સ શીખવાની જરૂર છે. એ ભૂલ કરે છે. એમની સિસ્ટમમાં તકલીફ નોલેજની નથી, પોતાની નુકસાન કાપવાની અસમર્થતા છે. સ્ટોપલોસ ન મૂકવાની એમની મનોવૈજ્ઞાનિક નબળાઈ આખી સિસ્ટમનો બોટલનેક છે. જ્યાં સુધી એ પોતાની આ એક મર્યાદા સુધારતા નથી, ત્યાં સુધી બીજા કોઈ સોફ્ટવેર પાછળ પૈસા ખર્ચવા નકામા છે.

તમારી કારકિર્દી હોય કે રોકાણ, તમે ક્યાં અટકો છો તે નક્કી કરો. બીજા સો પ્રયાસો કરવા કરતાં એ એક જ અવરોધ તોડી નાખો. પ્રવાહ આપોઆપ વહેવા માંડશે.

દોડવાની ઝડપ વધારતા પહેલાં એ તપાસો કે પગમાં કયો કાંટો વાગ્યો છે. કાંટો કાઢ્યા વગરની દોડ ફક્ત લોહી વધારે વહાવશે.