સમયના અમૂર્ત સ્તરની સમસ્યા

મોટો ધ્યેય નક્કી કરવો સહેલો છે, પણ આવતીકાલે સવારે દસ વાગ્યે ટેબલ પર બેસીને પહેલું કાગળિયું કયું ઉપાડવું એ નક્કી કરવું અઘરું છે. આપણું મગજ બે અલગ પાયરી પર જીવે છે: એક છે આજની ક્ષણિક હિલચાલ અને બીજું છે વર્ષો પછીનું મોટું ચિત્ર. સમસ્યા એ છે કે ભવિષ્યના ભવ્ય વિચારને રોજિંદી નાની ક્રિયાઓમાં કેવી રીતે ઢાળવો? કોગ્નિટિવ ન્યુરોસાયન્સ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સમાં આ મુશ્કેલીને 'ટેમ્પોરલ એબ્સ્ટ્રેક્શન પ્રોબ્લેમ' કહે છે. મગજ માટે લાંબા ગાળાના અમૂર્ત લક્ષ્યને નાના નક્કર પગલાંમાં ગોઠવવું સૌથી જટિલ કમ્પ્યુટેશનલ પડકાર છે.

આ વિચાર મગજના એક્ઝિક્યુટિવ ફંક્શન અને મશીન લર્નિંગના સંશોધકો પાસેથી આવ્યો છે. ડેવિડ બાદ્રે જેવા જ્ઞાનાત્મક વિજ્ઞાનીઓએ પોતાના પુસ્તકોમાં દર્શાવ્યું છે કે માણસનું પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ આ જ કામમાં સૌથી વધુ થાકી જાય છે. તમે પાંચ વર્ષ પછી નિવૃત્ત થવા માંગો છો એ વિચાર સાવ અમૂર્ત છે. પણ અત્યારે પેન ઉપાડીને ચેકબુકમાં સહી કરવી એ સ્થૂળ વાસ્તવિકતા છે. આ બે સ્તર વચ્ચેનો પુલ બનાવવો એ જ ખરી કળા છે. જ્યારે આ કડી તૂટે છે, ત્યારે માણસ ક્યાં તો ફક્ત હવાઈ કિલ્લા બાંધે છે અથવા આખો દિવસ નકામી નાની બાબતોમાં ખપી જાય છે.

આ રોગનું સૌથી શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન આપણી સરકારી કચેરીઓમાં જોવા મળે છે. સચિવાલયમાં બેઠેલા ઉચ્ચ અધિકારીઓ વર્ષોની મુદતવાળી નીતિઓ ઘડે છે. કાગળ પર આદર્શ રોડમેપ તૈયાર થાય છે: શહેરમાંથી ભ્રષ્ટાચાર નાબૂદ કરવો, દરેક અરજદારને સાત દિવસમાં મંજૂરી આપવી. આ થયું સૌથી ઊંચું સ્તર. હવે તાલુકા પંચાયત કે મામલતદાર કચેરીના ટેબલ પર બેઠેલા જુનિયર ક્લાર્ક મુકેશભાઈને જુઓ. એમની સામે સો લાલ ફાઈલોનો ઢગલો પડ્યો છે. એમણે આ ક્ષણે કઈ ફાઈલ ખોલવી, કયો સિક્કો મારવો અને ચા પીવા ક્યારે ઊભા થવું એ નક્કી કરવાનું છે.

ઉપરનું આદર્શ મિશન નીચેની રોજિંદી ટેબલ-હકીકત સાથે ક્યારેય જોડાઈ શકતું નથી. મુકેશભાઈ દિવસ આખો ફાઈલો ફેંદે છે, સ્ટેમ્પ મારે છે અને સાંજે થાકીને ઘરે જાય છે, પણ યોજના જ્યાં હતી ત્યાં જ પડી રહે છે. નીતિ ઘડનારાઓ અમૂર્ત વાતોમાં અટવાયેલા છે અને નીચેના બાબુઓ તારીખો બદલવામાં વ્યસ્ત છે. આખી વ્યવસ્થા સમયના આ બે છેડા જોડવામાં ગોથાં ખાય છે.

જ્યાં સુધી મોટો ઉદ્દેશ આગામી પંદર મિનિટની ચોક્કસ હિલચાલમાં રૂપાંતરિત ન થાય, ત્યાં સુધી કોઈ વહીવટ કે જિંદગી સુધરતી નથી. અમૂર્ત સપનાંઓને નક્કર મિનિટોમાં તોડતાં શીખવું પડે.

મોટા વિઝન માત્ર વક્તવ્ય આપવા માટે સારા છે; પરિણામ તો ટેબલ પર પડેલી આગલી ફાઈલ જ નક્કી કરે છે.