ટેક્સાસ શાર્પશૂટર ભ્રમ

એક માણસ બંદૂક હાથમાં લઈને કોઠારની દીવાલ પર આડેધડ ગોળીઓ ચલાવે છે. દીવાલ પર કાણાં પડી જાય છે. પછી તે શાંતિથી આગળ વધે છે, હાથમાં લાલ કલર અને પીંછી લે છે, અને જ્યાં સૌથી વધુ ગોળીઓ નજીક-નજીક વાગી હોય તેની આસપાસ ગોળાકાર નિશાન દોરી દે છે. પછી છાતી કાઢીને ગામને કહે છે: જુઓ, મારો અચૂક નિશાનો. આ મૂર્ખાઈનું નામ છે ટેક્સાસ શાર્પશૂટર ભ્રમ. ગોળી પહેલાં છૂટે છે, લક્ષ્ય પછી નક્કી થાય છે.

આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં જન્મેલો સિદ્ધાંત નથી, પણ તર્કશાસ્ત્ર અને આંકડાશાસ્ત્રની એક જાણીતી મજાકમાંથી આવેલું રૂપક છે. માણસનું મગજ અંધાધૂંધી સહન કરી શકતું નથી. રેન્ડમ ઘટનાઓ વચ્ચે પણ આપણને ડિઝાઇન દેખાય છે. જ્યાં માત્ર સંયોગ છે ત્યાં આપણને નિયમ દેખાય છે. ડેટાના ઢગલામાંથી આપણી ગણતરી મુજબનાં બિંદુઓ વીણી લેવાં અને પછી એવો ડોળ કરવો કે શરૂઆતથી આ જ આપણો પ્લાન હતો—આ રોગ જૂનો છે.

આ ભ્રમ કોર્પોરેટ પ્રેઝન્ટેશન્સથી લઈને શેરબજારના વિશ્લેષકો સુધી સર્વત્ર ફેલાયેલો છે. વીમા કંપનીનો કોઈ એજન્ટ તમારી પાસે આવે ત્યારે તે આ જ ખેલ કરે છે. તે છેલ્લાં વીસ વર્ષનો કોઈ ચોક્કસ સમયગાળો પસંદ કરશે જ્યારે બજારમાં તેજી હતી. પછી તમને ગ્રાફ બતાવીને કહેશે કે જુઓ, આ પોલિસીએ સતત બાર ટકા વળતર આપ્યું છે. એ તમને એ નથી કહેતો કે એણે આખો ડેટા બાજુ પર મૂકીને માત્ર અનુકૂળ સમયગાળાની ફરતે લાલ કુંડાળું દોરી દીધું છે.

લોન અને ઇએમઆઇના ગણિતમાં પણ આપણે જાતે જ આ શાર્પશૂટર બનીએ છીએ. કોઈ વ્યક્તિ મોંઘી કાર લોન પર ખરીદે છે. પછી પોતાના નિર્ણયને સાચો સાબિત કરવા દલીલોનું નિશાન દોરે છે: કાર આવી એટલે સ્ટેટસ વધ્યું, ક્લાયન્ટ્સ પ્રભાવિત થયા અને ધંધો વધ્યો. હકીકતમાં ધંધો વધવો એ સામાન્ય સંજોગ હતો, પણ ભાઈએ કારના હપ્તાને એનું કારણ બનાવી દીધું. આપણે ખર્ચ પહેલાં કરીએ છીએ, બહાનાં પછી શોધીએ છીએ.

પહેલાં તીર ચલાવીને પછી કુંડાળું દોરવું સહેલું છે, મુશ્કેલ તો નક્કી કરેલા નિશાન પર તીર મારવું છે.