સફળતાનો ભ્રમ

કોઈ માણસ સફળ થઈ જાય એટલે દુનિયા એના દરેક નુસખાને પવિત્ર ગીતા માની લે છે. આ આપણી જૂની બીમારી છે. કોઈ મોટો ઉદ્યોગપતિ સવારે ૪ વાગ્યે ઊઠે છે, ઠંડા પાણીથી નહાય છે અને દિવસમાં માત્ર એક વાર જમે છે. લોકો આ દિનચર્યા ગોખી નાખે છે. એમને લાગે છે કે જો પોતે પણ સવારે ૪ વાગ્યે એલાર્મ મૂકીને ઊભા થઈ જશે, તો એમની તિજોરીમાં પણ અબજો રૂપિયા આવી જશે. આ વહેમને સક્સેસ ફેલેસી કહે છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે ક્યારે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નથી, પણ મેનેજમેન્ટ અને મનોવિજ્ઞાનની દુનિયામાં આ વિચાર બહુ જાણીતો છે. એ બે વાતો કહે છે: પહેલું, બહાર દેખાતી સફળતા જ સર્વસ્વ છે; અને બીજું, સફળ માણસની ટેવોની નકલ કરવાથી કોઈ પણ સફળ થઈ શકે.

આ ભ્રમનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે આપણે સંજોગો, નસીબ અને સમયના પરિબળને સાવ ભૂલી જઈએ છીએ. એક જમાનામાં એક ચોક્કસ તકે કોઈ માણસ જોખમ લઈ ગયો અને ફાવી ગયો. એનો અર્થ એ નથી કે એ જ જોખમ આજે તમે લેશો તો તમારો પણ સત્કાર થશે. સફળ માણસ પોતે પણ પાછળ વળીને જુએ ત્યારે પોતાની બધી સિદ્ધિઓને પોતાના આયોજનનું પરિણામ ગણાવે છે. એ ભૂલી જાય છે કે એની સાથે એ જ રીતે દોડનારા બીજા હજાર લોકો રસ્તામાં જ ધૂળ ચાટી ગયા હતા.

આપણી સરકારી બાબુશાહી આ ભ્રમનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. સચિવાલયમાં કોઈ એક સનદી અધિકારીએ એક ખાસ ફાઇલિંગ સિસ્ટમ કે કડક નિયમ લાગુ કરીને કોઈ એક જિલ્લામાં વાહવાહી મેળવી લીધી. સરકાર તરત એને એક આદર્શ મોડેલ જાહેર કરી દે છે. બીજા પચાસ નવશિખિયા અધિકારીઓ પોતાના તાલુકામાં એ જ પદ્ધતિ આંધળી રીતે થોપી બેસે છે. પરિણામ શું આવે? લોકોના કામ અટકી પડે છે. મૂળ અધિકારીની સફળતા પાછળ કદાચ એના હાથ નીચેનો વફાદાર સ્ટાફ કે તે સમયની રાજકીય અનુકૂળતા હતી, માત્ર નિયમ નહીં. છતાં આખી કચેરી માનતી રહે છે કે જે પહેલાં ચાલ્યું તે અહીં પણ ચમત્કાર કરશે.

આપણે પરિણામ જોઈને પ્રક્રિયાને પૂજવા લાગીએ છીએ. આ એક આળસુ બૌદ્ધિકતા છે. જે માણસ સફળ થયો છે એ બુદ્ધિશાળી હોઈ શકે, પણ એ અચૂક નથી હોતો. એના બધા નિર્ણયો સાચા નહોતા, માત્ર એના પરિણામો અનુકૂળ આવી ગયા હતા. કોઈની સફળતામાંથી પ્રેરણા લેવી સારી બાબત છે, પણ એની નકલ કરવી એ મૂર્ખામી છે.

સિંહ શિકાર કરે છે કારણ કે એ સિંહ છે, ઘાસ ખાવાથી કોઈ બકરો સિંહ નથી બની જતો.