પેટા-લક્ષ્ય નામકરણ

મોટા કામ જોઈને માણસ ગભરાઈ જાય છે. આ મનની જૂની નબળાઈ છે. જ્યારે કોઈ જટિલ સમસ્યા સામે આવે, ત્યારે આખો પહાડ એકસાથે ચડવાને બદલે તેને નાના ટુકડામાં વહેંચવો પડે. માત્ર વહેંચવાથી કામ પતતું નથી. દરેક નાના પગલાને એક સ્પષ્ટ, ઓળખી શકાય તેવું નામ આપવું પડે. મનોવિજ્ઞાન આને સબગોલ લેબલિંગ કહે છે. જ્યારે તમે અજાણ્યા રસ્તાના દરેક વળાંકને એક નામ આપી દો છો, ત્યારે મગજ પરનો ભાર અડધો થઈ જાય છે.

આ વિચાર એજ્યુકેશનલ સાયકોલોજીમાંથી આવ્યો છે. સંશોધક રિચાર્ડ કેટ્રામ્બોને ૧૯૯૦ના દાયકામાં આ પદ્ધતિ પર ઊંડું કામ કર્યું હતું. તેમણે જોયું કે ગણિત કે પ્રોગ્રામિંગ શીખતા વિદ્યાર્થીઓને જ્યારે આખી પ્રક્રિયાના દરેક તબક્કાનું સ્પષ્ટ લેબલ આપવામાં આવે, ત્યારે તેઓ માત્ર નકલ નથી કરતા, અસલ માળખું સમજે છે. નવો પડકાર આવે ત્યારે જૂનો ઉકેલ જાતે વાપરી શકે છે.

આપણે મોટું ધ્યેય નક્કી કરીએ છીએ પણ વચ્ચે અટવાઈ જઈએ છીએ. કારણ કે મધ્યવર્તી પગલાંનું કોઈ સ્વરૂપ હોતું નથી. જ્યારે પગલાંનું ચોક્કસ નામકરણ થાય, ત્યારે ધ્યાન ભટકતું નથી. અરાજકતા વ્યવસ્થામાં ફેરવાઈ જાય છે. અસ્પષ્ટતા એ આળસની જનની છે. જ્યારે આગલું પગલું શું છે અને તેનું નામ શું છે તે સ્પષ્ટ હોય, ત્યારે માણસ કામ પૂરું કરીને જ જંપે છે.

આપણી સોસાયટીના નવરાત્રિ મહોત્સવનું આયોજન જુઓ. પ્રમુખ બધાને ભેગા કરીને કહે કે આ વખતે ધામધૂમથી નવરાત્રિ ઉજવવાની છે, તો છેલ્લી ઘડીએ ધાંધલ જ થવાની. પણ જો કમિટી આખા ઉત્સવને ચાર લેબલ આપે: 'મંજૂરી અને કાયદો', 'સાઉન્ડ અને લાઈટિંગ', 'પાસ વિતરણ અને ભંડોળ', અને 'પ્રસાદ વ્યવસ્થા'. આ ચાર પેટા-નામો નક્કી થતાં જ અરાજકતા ગાયબ થઈ જાય છે. દરેક કાર્યકરને ખબર પડે છે કે પોતે કયા ખાનામાં ઊભો છે. કામ ડરામણું મટીને હાથવગું બની જાય છે.

મોટા પહાડ જોઈને અંજાઈ જવાનું બંધ કરો; રસ્તાના દરેક પથ્થરને નામ આપો, રસ્તો આપોઆપ કપાઈ જશે.