સંરચનાકરણનો સિદ્ધાંત

સમાજ તમને બનાવે છે કે તમે સમાજને બનાવો છો? આ સવાલ સદીઓ જૂનો છે. એક પક્ષ કહે છે કે કાયદા, રિવાજો અને સામાજિક માળખું માણસને નચાવે છે. બીજો પક્ષ કહે છે કે માણસ પોતાની મરજીનો માલિક છે, તે ધારે તે કરે છે. બ્રિટિશ સમાજશાસ્ત્રી એન્થની ગિડન્સે ૧૯૮૪માં પોતાના પુસ્તક 'ધ કોન્સ્ટીટ્યુશન ઓફ સોસાયટી'માં આ વિવાદનો છેદ ઉડાડ્યો. એમણે કહ્યું કે આ બે અલગ ચીજો નથી, એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. આ વિચારને 'સ્ટ્રક્ચરેશન થિયરી' કહે છે.

ગિડન્સની દલીલ સીધી છે. સામાજિક માળખું આકાશમાંથી નથી ટપક્યું. માણસો જે રોજેરોજ કરે છે, તેમાંથી જ નિયમો જન્મે છે. પણ બીજી તરફ, એ જ નિયમો પાછા માણસની વર્તણૂક નક્કી કરે છે. ભાષા જેવું છે. વ્યાકરણ આપણને બોલતાં શીખવે છે, પણ જો આપણે બોલવાનું જ બંધ કરી દઈએ, તો વ્યાકરણ મરી જાય. નિયમો આપણને રોકે પણ છે અને કામ કરવાની તાકાત પણ આપે છે. માળખું બહાર નથી, આપણી રોજિંદી આદતોમાં જીવે છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે આપણે હંમેશાં દોષનો ટોપલો 'સિસ્ટમ' પર ઢોળી દઈએ છીએ. 'સમાજ આવો છે એટલે મારે આવું કરવું પડ્યું.' ગિડન્સ કહે છે કે તમે જૂઠું બોલો છો. તમે જ્યારે સામાજિક દબાણ સામે ઝૂકી જાઓ છો, ત્યારે તમે પોતે એ ખરાબ નિયમને વધુ મજબૂત બનાવો છો. વ્યવસ્થા કોઈ પથ્થરની દીવાલ નથી. એ પાણીના પ્રવાહ જેવી છે. તમે જે તરફ વળો, એ તરફ નવો ચીલો પડે છે. માણસ ચાહે તો નિયમ બદલી પણ શકે છે.

આપણા લગ્નબજારને જુઓ. કોઈ દીકરીના પિતા કહે છે, 'મારે દહેજ નહોતું આપવું કે ભોજન સમારંભમાં પચાસ પકવાન નહોતા રાખવા, પણ નાત-જાતના રિવાજ આગળ લાચાર છું.' ગિરીશભાઈ પોતે દહેજનો વિરોધ કરે છે, પણ દીકરાના લગ્નમાં પાંચ લાખની ભેટ હોંશે હોંશે સ્વીકારે છે. કેમ? કારણ કે 'સમાજમાં મોભો જાળવવો પડે.' અહીં ગિરીશભાઈ રિવાજના શિકાર પણ છે અને એ જ રિવાજના રખેવાળ પણ છે. જ્યાં સુધી કોઈ એક વ્યક્તિ પરંપરા તોડવાની હિંમત નથી કરતી, ત્યાં સુધી એ સડેલું માળખું જીવતું રહે છે.

જે સામાજિક પિંજરાની તમે રોજ ફરિયાદ કરો છો, એના સળિયા તમારા પોતાના જ હાથે ઘડાયેલા છે.