તણાવજન્ય દર્દમુક્તિ

શરીર પર મોટો ઘા વાગ્યો હોય છતાં તે વખતે કોઈ પીડા ન થાય, એ ચમત્કાર નથી. એ ઉત્ક્રાંતિની ગોઠવણ છે. જ્યારે જીવ પર જોખમ આવે છે અથવા અચાનક ભારે તણાવ ઊભો થાય છે, ત્યારે મગજ દર્દની અનુભૂતિને ક્ષણિક ધોરણે સ્વિચ-ઓફ કરી દે છે. આ જૈવિક પ્રક્રિયાને ‘સ્ટ્રેસ-ઇન્ડ્યુસ્ડ એનાલ્જેસિયા’ કહે છે. મગજ કુદરતી પેઇનકિલર જેવા રસાયણો છોડીને સંવેદનાની નસોને જામ કરી દે છે, જેથી માણસ દર્દમાં કણસવાને બદલે પહેલા પોતાનો જીવ બચાવી શકે.

આ વિચારનું ક્લિનિકલ નિરીક્ષણ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ડૉક્ટર હેન્રી બીચરે સૈનિકોની સારવાર કરતી વખતે કર્યું હતું. ગોળી વાગ્યા પછી પણ સૈનિકો શાંત દેખાતા હતા. પાછળથી ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ રોબર્ટ સાપોલ્સ્કી જેવા સંશોધકોએ પ્રાણીઓ અને માણસોના તણાવ પ્રતિભાવ પર આ વિષયને વધુ વિગતે સમજાવ્યો. શિકારી પાછળ પડ્યો હોય ત્યારે હરણ પોતાના પગનું મચકોડાવું ભૂલીને જ ભાગી શકે. બચવું પહેલી શરત છે, દર્દ ભોગવવું બીજી.

આ વ્યવસ્થા કટોકટીમાં જીવ બચાવે છે, પણ સામાન્ય જિંદગીમાં એ આંધળા બનાવે છે. તીવ્ર તણાવ હોય ત્યારે શરીર થાક, માંદગી કે નુકસાનના સંકેતો આપતું બંધ થઈ જાય છે. લોકો માને છે કે ‘હું બધું જ સહન કરી લઉં છું’. વાસ્તવમાં તણાવે તેમની દર્દ માપવાની સિસ્ટમ બહેરી કરી નાખી હોય છે. જેવી કટોકટી પૂરી થાય કે તરત જ બધું દર્દ એકસાથે ઉભરી આવે છે.

સુરતના કાપડ બજારમાં દિવાળી પહેલાનો માહોલ જુઓ. કરોડો રૂપિયાના તાકા, પેમેન્ટની ઉઘરાણી અને ગોડાઉનમાં લાગેલી આગ જેવી ઉતાવળ વચ્ચે એક વેપારી સવારે ૮થી રાત્રે ૧૨ સુધી દોડે છે. તે દિવસોમાં તેને માથું પણ દુખતું નથી, બ્લડપ્રેશર ક્યાં પહોંચ્યું છે તેની ખબર પણ નથી પડતી. અંદરથી શરીર તૂટતું હોય તો પણ તે હસતો દોડતો રહે છે. પણ જેવો દિવાળીનો છેલ્લો દિવસ પતે અને દુકાનના શટર પડે, બીજા દિવસે એ જ વેપારી બિસ્તરામાં પટકાય છે. જ્યાં સુધી રણમેદાન ચાલુ હતું, ત્યાં સુધી તણાવે દર્દને છુપાવી રાખ્યું હતું.

કટોકટીમાં દર્દ ન થાય એ તાકાત નથી, મગજે ઉછીની લીધેલી લોન છે; વ્યાજ તો શાંતિ થતાં જ ચૂકવવું પડશે.