સ્ટેટસ સિન્ડ્રોમ

સમાજમાં તમારું સ્થાન ક્યાં છે, તેના પર તમારું આયુષ્ય નક્કી થાય છે. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, જૈવિક સત્ય છે. બ્રિટિશ સંશોધક માઇકલ માર્મોટે વર્ષ ૨૦૦૪માં પોતાના પુસ્તકમાં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. તેમણે વર્ષો સુધી સરકારી બાબુઓના સ્વાસ્થ્યનો અભ્યાસ કર્યો. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું. સૌથી ઊંચા હોદ્દા પર બેઠેલા અફસરો નીચલા ક્રમના કારકૂનો કરતાં વધુ લાંબું અને તંદુરસ્ત જીવતા હતા. બંને પાસે ખાવાપીવાના પૈસા હતા, બંનેને મફત ઇલાજ મળતો હતો. છતાં તફાવત કેમ? કારણ કે ઊંચો દરજ્જો તમને તમારા જીવન પર વધુ નિયંત્રણ આપે છે. નીચો દરજ્જો અંદરથી સતત અપમાન અને ક્રોનિક તણાવ જન્માવે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે બીમારી માત્ર ગરીબી, ખરાબ ખોરાક કે વ્યસનથી આવે છે. માર્મોટે સાબિત કર્યું કે સત્તાનો અભાવ માણસના શરીરને અંદરથી કોરી ખાય છે. જ્યારે તમને લાગે કે તમારા દિવસ પર તમારો કોઈ કાબૂ નથી, તમારી ઉપર કોઈ બીજો હુકમ ચલાવે છે, ત્યારે શરીરમાં સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ સતત વહેતા રહે છે. બ્લડ પ્રેશર વધે છે, હૃદય પર સોજો આવે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ તૂટે છે. માત્ર પૈસા હોવા પૂરતા નથી; તમારી સામાજિક પ્રતિષ્ઠા અને સ્વાયત્તતા સીધી શરીરની નસો સાથે જોડાયેલી છે.

અમદાવાદના રીલીફ રોડ પર આવેલી કાપડની જૂની પેઢી જુઓ. શેઠ ગાદી પર બેઠા છે અને મુનિમજી વર્ષોથી સામે ચોપડા તપાસે છે. મુનિમજીનો પગાર સારો છે, દીકરાઓ ભણી ગયા છે, ખાવાપીવામાં કોઈ તકલીફ નથી. છતાં પચાસ વટાવતાં જ મુનિમજીને ડાયાબિટીસ અને બીપીની દવાઓ ચાલુ થઈ જાય છે, જ્યારે એંસી વર્ષના શેઠ હજુ લાકડી ટેકવીને રોબથી દુકાને આવે છે. શેઠનો આખો દિવસ પોતાના નિયંત્રણમાં છે, જ્યારે મુનિમજી આખી જિંદગી શેઠના મૂડ અને બીજાના નિર્ણયો પર જીવ્યા છે. સત્તાનો આ અભાવ માણસને ધીમે ધીમે અંદરથી ખતમ કરી નાખે છે.

આપણે કારકિર્દીમાં હોદ્દો કે સ્ટેટસ માત્ર દેખાડા માટે નથી શોધતા. આપણું અચેતન મન જાણે છે કે સમાજના પિરામિડમાં નીચે રહેવું એ શારીરિક રીતે જોખમી છે. કોઈ પણ સંસ્થામાં જે લોકો સૌથી નીચેના પાયદાન પર છે, તેમની પાસે કામનો બોજ વધુ અને બોલવાનો અધિકાર ઓછો હોય છે. સાચો ઉપાય માત્ર હોસ્પિટલો કે દવાઓ નથી, માણસને પોતાના રોજિંદા જીવન પર થોડો અખત્યાર આપવો તે છે.

શેઠનો વટ માત્ર અહંકારનો સવાલ નથી, એ આયુષ્ય વધારવાની જૈવિક દવા છે.