દરિદ્ર સમાજની માનસિકતા

કોઈ એક માણસ ગરીબ હોય તે આર્થિક સ્થિતિ છે. આખો સમાજ અંદરથી કંગાળ થઈ જાય તે માનસિકતા છે. 'સ્ક્વોલિડ સોસાયટી' એટલે કે દરિદ્ર સમાજ. આ શબ્દ કોઈ મનોવિજ્ઞાનીની લેબમાંથી નથી આવ્યો, ન કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકનો સત્તાવાર સિદ્ધાંત છે. ફ્રેન્ચ કવિ ચાર્લ્સ બોદલેરે ૧૮૫૯માં ફોટોગ્રાફીના ઉદય વખતે સમાજના કલાત્મક પતનને વર્ણવવા માટે કદાચ આ શબ્દપ્રયોગ કર્યો હતો. વિચાર સીધો છે: જ્યારે આખો સમૂહ ઉચ્ચ મૂલ્યો, મૌલિકતા અને સૌંદર્ય ભૂલીને માત્ર સસ્તા, તાત્કાલિક અને બજારુ માપદંડો પાછળ દોડે, ત્યારે તે સાંસ્કૃતિક રીતે દરિદ્ર બની જાય છે.

આવી વ્યવસ્થામાં માત્ર જીવતા રહેવું કે સ્પર્ધા જીતવી એ જ પરમ ધ્યેય બની જાય છે. વિચારવાની ક્ષમતા ખતમ થાય છે. દરેક બાબતને નફા-નુકસાન અને ભીડના વજનથી માપવામાં આવે છે. સમાજ બહારથી ભલે ચમકદાર દેખાય, મોંઘા મકાનો અને મોટરગાડીઓથી ઊભરાય, પણ અંદરથી તેની રુચિ સાવ છીછરી અને સડેલી હોય છે. સાચી યોગ્યતા પાછળ ધકેલાઈ જાય છે અને ચિચિયારીઓ પાડતો અવાજ આગળ નીકળી જાય છે.

આ સ્થિતિ શિક્ષણ અને કોચિંગ માર્કેટમાં સૌથી નગ્ન રીતે દેખાય છે. કોટા કે અમદાવાદના નવરંગપુરાની ગલીઓમાં જુઓ. સોળ વર્ષના છોકરાઓને જ્ઞાન, કુતૂહલ કે જિજ્ઞાસા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. ક્લાસરૂમ એક કતલખાનું છે જ્યાં માત્ર રેન્ક અને પર્સેન્ટાઈલનું વજન તોળાય છે. મા-બાપ પોતાના અધૂરા સપના પૂરા કરવા બાળક પર લાખો રૂપિયા ફેંકે છે. કોચિંગ સંસ્થાઓ અખબારોમાં આખા પાનાની જાહેરખબરો છાપીને સફળતા વેચે છે. જ્ઞાનની આવી સસ્તી હરાજી એ કોઈ ગર્વ લેવા જેવી બાબત નથી, પણ આપણા દરિદ્ર સામૂહિક વિવેકનું જીવંત પ્રતીક છે.

જ્યારે આખો સમાજ સંકુચિત પરિણામો સિવાય કશું જોવા તૈયાર ન હોય, ત્યારે વ્યક્તિગત પ્રતિભા ગૂંગળાઈ જાય છે. આપણે ગુણવત્તા ગુમાવી બેસીએ છીએ અને માત્ર આંકડા પૂજતા થઈ જઈએ છીએ. આ દરિદ્રતા પૈસાથી દૂર નથી થતી.

જે સમાજ માત્ર રેન્ક કાર્ડથી માણસની કિંમત નક્કી કરે છે, તે અમીર હોવાનો ગમે તેટલો દાવો કરે તો પણ ભિખારી જ રહે છે.