મૌનનું ચક્રવાત

માણસ એકલતાથી ડરે છે. સાચું બોલવા કરતાં ટોળા સાથે રહેવું તેને વધુ સલામત લાગે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને લાગે છે કે તેનો અંગત મત બહુમતી કરતાં જુદો છે, ત્યારે તે ચૂપ થઈ જાય છે. સામે પક્ષે, જેમનો અવાજ મોટો છે તેઓ માની લે છે કે આખો ઓરડો એમની સાથે સહમત છે. ધીમે ધીમે અસંમત લોકો વધુ શાંત થતા જાય છે અને મુખ્ય પ્રવાહ વધુ ઘોંઘાટીયો બનતો જાય છે. આ મૌનનું એવું ભમરીયું વમળ છે જે ધીરે ધીરે અસલી સત્યને ગળી જાય છે.

આ વિચાર જર્મન પોલિટિકલ સાયન્ટિસ્ટ એલિઝાબેથ નોએલ-ન્યુમેને ૧૯૭૪માં આપ્યો હતો. એમણે જોયું કે ચૂંટણીઓમાં કે જાહેર વિવાદોમાં લોકો માત્ર મુદ્દા નથી જોતા; એ પોતાની આસપાસનો પવન પણ માપે છે. મનુષ્ય પાસે એક અજબ છઠ્ઠી ઇન્દ્રિય છે. એ સૂંઘી લે છે કે હવા કઈ દિશામાં વહી રહી છે. જો પોતાની વાત અપ્રિય લાગવાની હોય, તો જીભ આપોઆપ તાળવે ચોંટી જાય છે. બહિષ્કારનો ડર સાચા તર્ક કરતાં હંમેશાં વધુ શક્તિશાળી સાબિત થાય છે.

આ માનસિકતા માત્ર રાજકારણમાં નથી નડતી, બોર્ડરૂમમાં પણ કંપનીઓનો કચ્ચરઘાણ વાળી દે છે. મુંબઈની એક પ્રખ્યાત એફએમસીજી કંપનીની મીટિંગ ચાલે છે. એમડી સાહેબ એક નવો બ્રાન્ડ-કેમ્પેઈન લોન્ચ કરવા માટે ઉત્સાહી છે. પ્રોડક્ટ મેનેજરને સ્પષ્ટ દેખાય છે કે આ જાહેરાત ગ્રાહકોની ભાવના દુભવશે અને પ્રોડક્ટ ફ્લોપ જશે. પણ આખી કેબિનમાં સિનિયર ડિરેક્ટરો સાહેબની વાતમાં ડોકું ધુણાવી રહ્યા છે. મેનેજર વિચારે છે: 'જો હું એકલો બોલીશ તો ટીમ-પ્લેયર નહીં ગણાઉં.' એ હોઠ સીવી લે છે. પરિણામે ખોટો નિર્ણય બિનહરીફ પસાર થઈ જાય છે.

ટોળાની સર્વસંમતિ ઘણીવાર એક ભ્રમણા હોય છે. એ કોઈ વિજય નથી, માત્ર અસહમતોનું આયોજિત મોન છે. જ્યારે સંસ્થામાં પ્રશ્ન પૂછવાની સજા એકલતા હોય, ત્યારે ત્યાં વિકાસ નહીં પણ સડો પેદા થાય છે.

જે સમાજમાં બધા એક જ અવાજે બોલે છે, ત્યાં કોઈ વિચારતું નથી; ત્યાં માત્ર ડર ચાલે છે.