વિગત પકડીને પછાડવું

કોઈ માણસ ગંભીર મુદ્દા પર લાંબી દલીલ કરતો હોય અને અચાનક એક સાવ ગૌણ વિગત ચૂકી જાય. સામી વ્યક્તિ આખી ચર્ચા પડતી મૂકીને માત્ર એ એક તારીખ કે જોડણીની ભૂલ પાછળ પડી જાય. મૂળ મુદ્દો ક્યાંય ગાયબ થઈ જાય અને વિગત પકડનારો પોતાની જાતને વિજેતા જાહેર કરી દે. આ ખેલ ઇન્ટરનેટ અને બૌદ્ધિક ચર્ચાઓમાં ખૂબ ચાલે છે. અંગ્રેજી સ્લેંગમાં આને 'સ્પર્ગ ડંકિંગ' કહે છે. આ ચર્ચા જીતવાનો સસ્તો રસ્તો છે, સત્ય શોધવાનો નહીં.

આ શબ્દ સમકાલીન ડિજિટલ ફોરમ્સ અને ઓનલાઇન વાદવિવાદની સંસ્કૃતિમાંથી આવ્યો છે. મૂળમાં આ શબ્દ જરા કઠોર છે, પણ મનોવિજ્ઞાન જૂનું છે. માણસ જ્યારે મૂળ દલીલ સામે ટકી શકતો નથી, ત્યારે તે સામા પક્ષની નાની ટેકનિકલ ખામી શોધીને તેના પર પ્રહાર કરે છે. આ વિતંડાવાદનું આધુનિક સ્વરૂપ છે. સામેવાળાનો મૂળ વિચાર સાચો છે કે ખોટો, તેનાથી આ ટીકાકારને કોઈ મતલબ હોતો નથી. તેને ફક્ત જીતનો દેખાડો કરવો હોય છે.

આનું પરિણામ ભયાનક આવે છે. મોટી અને અર્થપૂર્ણ ચર્ચાઓ સાવ ક્ષુલ્લક વિગતોના કાદવમાં ફસાઈ જાય છે. લોકો વિચારવાના બદલે જોડણી અને સાલવારી ગોખવામાં શક્તિ વેડફવા લાગે છે. વ્યવહારમાં આ એક પ્રકારની બૌદ્ધિક છેતરપિંડી છે. જે વ્યક્તિ આ કરે છે, તે પોતાની જાતને અતિશય હોશિયાર માને છે, પણ હકીકતમાં તે ચર્ચામાંથી ભાગી છૂટતો કાયર હોય છે.

આપણા દેશમાં ઇતિહાસની ચર્ચાઓમાં આ રોજ બને છે. ધારો કે કોઈ યુવાન આઝાદીની લડત કે રજવાડાંઓના વિલીનીકરણ પર સળગતી વાત માંડે. તે સમજાવતો હોય કે સરદાર પટેલે કેવી રીતે ૫૬૫ રજવાડાંને એક તાંતણે બાંધ્યા અને દેશને તૂટતો બચાવ્યો. વચ્ચે બોલતાં બોલતાં તેનાથી બોલાઈ જાય કે જૂનાગઢના નવાબ ૧૯૪૮માં ભાગ્યા હતા. તરત જ સામે બેઠેલો એક ચશ્માધારી અટકચાળો કૂદી પડે: "તમને તો તારીખની ખબર નથી! નવાબ તો ઓક્ટોબર ૧૯૪૭માં ભાગી ગયેલા! જેને સાલનું ભાન નથી એ દેશની વાત શું કરવાનો?" આખી સભા હસી પડે. સરદારની કૂટનીતિનો મૂળ વિચાર બાજુ પર રહી જાય અને એક સાલવારીની ભૂલ આખી ચર્ચા ગળી જાય.

જે માણસ મકાનનું સ્થાપત્ય જોવાને બદલે દીવાલની એક તિરાડ પર વ્યાખ્યાન આપે, એની સાથે ચર્ચા કરવી એ સમયની આત્મહત્યા છે.