સોશિયલ બફરિંગ

મુશ્કેલી આવે ત્યારે કોઈનો હાથ ખભા પર હોય તો હૃદયના ધબકારા કાબૂમાં રહે છે. આ માત્ર કવિતા નથી, બાયોલોજી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને 'સોશિયલ બફરિંગ' કહે છે. જ્યારે તમે ભયાનક તણાવમાં હોવ, ત્યારે નજીકના માણસની સાદી હાજરી પણ તમારા શરીરમાં કોર્ટિસોલ જેવા સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સનો પ્રવાહ રોકી દે છે. ગાડીના આંચકા શોષી લેતા શોક-એબ્ઝોર્બર જેવું આ કામ છે. સંબંધો અહીં ઢાલ બને છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાન અને ન્યુરોસાયન્સમાંથી આવ્યો છે. સંશોધકોએ જોયું કે પ્રાણીઓ અને માણસો બંનેમાં આ કુદરતી વ્યવસ્થા કામ કરે છે. જો સંકટ સામાન્ય હોય તો સામાજિક ટેકો કદાચ ખાસ અસર ન બતાવે. પરંતુ જ્યારે કટોકટી આકરી હોય, ત્યારે કોઈ વિશ્વાસુ સાથી પાસે બેઠો હોય તો શરીર આઘાત સહન કરી લે છે. માણસ એકલવાયો લડે ત્યારે તૂટી જાય છે, કોઈની હાજરીમાં ટકી જાય છે.

આજના શહેરી જીવનની સૌથી મોટી કમનસીબી એ છે કે આપણે બફર વગર જીવતા થઈ ગયા છીએ. પૈસા છે, પ્રાઈવસી છે, વૈભવ છે, પણ કટોકટીમાં સાંભળી શકે તેવો એક પણ સગો નથી. જ્યારે કોઈ મોટી આપત્તિ આવે છે ત્યારે આ એકલતા જીવલેણ સાબિત થાય છે. આધુનિક માણસ ડિપ્રેશન સામે કેમિસ્ટ્રીની ગોળીઓથી લડે છે, કારણ કે તેણે સામાજિક કવચ ગુમાવી દીધું છે.

આ સ્થિતિ મુંબઈના ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. બોલિવૂડમાં શુક્રવાર નિર્દય હોય છે. કરોડો રૂપિયાના ખર્ચે બનેલી ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ધબડકો બની જાય ત્યારે રાતોરાત સ્ટારડમ માટીમાં મળી જાય છે. સોશિયલ મીડિયા પર ગાળોનો વરસાદ થાય. જે કલાકારો પાસે જૂના પરિવારજનો કે બાળપણના સાચા દોસ્તોનું વર્તુળ હોય છે, તેઓ આ માનસિક ઝટકો પચાવી જાય છે. પણ જેઓ માત્ર ચમચાઓથી ઘેરાયેલા હોય છે, તેઓ તૂટીને વ્યસન કે ડિપ્રેશનમાં ધકેલાઈ જાય છે.

જીવનના મોટા આંચકા એકલા હાથે સહેવા માટે શરીર બન્યું જ નથી; ઢાલ ન હોય તો તલવાર વાગવાની જ છે.