ધૂમ્રપાન કરતા સાધુઓની બોધકથા

તમે શું કહો છો તેના કરતાં કેવી રીતે પૂછો છો, તેના પર દુનિયાનો જવાબ નિર્ભર છે. બે સાધુ હતા. બંનેને સિગરેટ પીવાની આદત હતી. પહેલા સાધુએ ગુરુજીને પૂછ્યું, 'શું હું પ્રાર્થના કરતી વખતે સિગરેટ પી શકું?' ગુરુજી ક્રોધિત થઈ ગયા અને તેને તરત ના પાડી દીધી. બીજા સાધુએ શાંતિથી પૂછ્યું, 'શું હું સિગરેટ પીતી વખતે પ્રાર્થના કરી શકું?' ગુરુજી ગદગદ થઈ ગયા અને તેને આશીર્વાદ સાથે મંજૂરી આપી દીધી. કામ બંને એક જ કરવાના હતા, પણ શબ્દોનો ઢાંચો બદલાયો એટલે પરિણામ આખું ઊંધું વળી ગયું.

આ બોધકથા ક્યાંથી આવી અને પહેલી વાર કોણે કહી, તેનો કોઈ ચોક્કસ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ નથી. પશ્ચિમના સાહિત્યમાં અને નિર્ણાયક શાસ્ત્રમાં આ કથા સદીઓથી લોકવાયકાની જેમ ફરે છે. આધુનિક વ્યવહારુ મનોવિજ્ઞાન જેને 'ફ્રેમિંગ' કહે છે, તેનું આ સૌથી સચોટ અને દેશી રૂપ છે. માણસ તર્કથી નથી વિચારતો; તે પરિસ્થિતિના સંદર્ભથી વિચારે છે. તમારી વિનંતીનું કેન્દ્રબિંદુ શું છે, તે જ નક્કી કરે છે કે સામેવાળાનું વલણ કેવું હશે.

આપણે આખી જિંદગી ખોટી રીતે પ્રશ્નો પૂછીને દરવાજા બંધ કરાવી બેસીએ છીએ. જ્યારે તમે મુખ્ય ફરજને ગૌણ બનાવીને મોજશોખને આગળ ધરો છો, ત્યારે સમાજ તમને ગુનેગાર માને છે. પણ જ્યારે તમે નબળાઈની વચ્ચે પણ પવિત્રતા કે જવાબદારીની જ્યોત પ્રગટાવવાની વાત કરો છો, ત્યારે લોકો તમારા પર વારી જાય છે. આ કોઈ છેતરપિંડી નથી, પણ મનુષ્યના મગજની રચનાને સમજવાની કળા છે. સત્ય એ જ રહે છે, માત્ર તેને રજૂ કરવાનો ખૂણો બદલાય છે.

સંયુક્ત કુટુંબમાં આ ખેલ રોજ સવારે રમાય છે. માની લો કે નાનો દીકરો બાપજીને જઈને કહે કે, 'હું ઓફિસનું કામ કરતો હોઉં ત્યારે મારે પૂજા કરવા ન બેસવું હોય તો ચાલે?' આ સાંભળતાં જ વડીલનો પિત્તો જશે. આખો પરિવાર તેના પર તૂટી પડશે કે છોકરો સંસ્કાર ભૂલી ગયો છે. હવે એ જ દીકરો વાત ફેરવીને કહે, 'બાપુજી, ઓફિસમાં ગમે તેટલો પથારો હોય તોય હું ટેબલ પર બેઠા બેઠા મનોમન ગાયત્રી મંત્ર જપી લઉં તો ચાલશે ને?' બાપુજીની છાતી ગજગજ ફૂલશે. બંને વખતે પૂજાના સમયે ઓફિસનું કામ જ થવાનું હતું, પણ પૂછવાની ચતુરાઈએ કજિયો ટાળી દીધો.

સવાલ પૂછવાની ખૂબી એ છે કે સામેવાળાને લાગે નિર્ણય એનો છે, જ્યારે રમકડું તમારા હાથમાં હોય છે.