નાના અંતરનો સિદ્ધાંત

લાંબી મુસાફરીમાં થાક રસ્તાની લંબાઈથી નહીં, તમે ક્યાં નજર રાખો છો તેનાથી લાગે છે. માનસિકતા રમત રમે છે. જ્યારે લક્ષ્ય મોટું હોય ત્યારે ઉત્સાહ ટકાવી રાખવો મુશ્કેલ બને છે. મિનજુંગ કૂ અને આયલેટ ફિશબેક નામના સંશોધકોએ આ મનોવૈજ્ઞાનિક વાસ્તવિકતા સમજાવી છે, જેને પાછળથી ફિશબેકના પુસ્તકમાં લોકપ્રિયતા મળી. નિયમ સાદો છે: માણસ ત્યારે વધુ પ્રેરિત રહે છે જ્યારે તે નાના અંતર તરફ જુએ છે. શરૂઆતમાં તમે કેટલું કાપ્યું તે જુઓ, અને અંત નજીક હોય ત્યારે કેટલું બાકી છે તે ગણો.

કામની શરૂઆત કરો ત્યારે લક્ષ્યનો પહાડ ડરાવી દે છે. દસ ટકા કામ થયું હોય ત્યારે બાકી રહેલા નેવું ટકા સામે જોશો તો હિંમત તૂટી જશે. એ વખતે પાછળ વળીને જોવાનું છે કે શૂન્યમાંથી દસ પર પહોંચ્યા. એ નાની પ્રગતિ બળ આપે છે. પણ જ્યારે તમે એંસી ટકા કામ પૂરું કરી લો, ત્યારે પાછળ જોવાનો કોઈ અર્થ નથી. હવે નજર માત્ર બાકી રહેલા વીસ ટકા પર હોવી જોઈએ. જે આંકડો નાનો હોય, મગજ તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે તો દોડવાની ઝડપ આપોઆપ વધી જાય છે.

સુરતના કાપડ બજારમાં આ નિયમ રોજ સવારે જોવા મળે છે. માનો કે નરેશભાઈ પાસે દિવાળી પહેલાં દસ હજાર સાડીઓ તૈયાર કરવાનો મોટો ઓર્ડર આવ્યો છે. પહેલા અઠવાડિયે માત્ર એક હજાર સાડી બની હોય ત્યારે તેઓ આખા ઓર્ડરનો બોજ માથે નથી લેતા. તેઓ કારીગરોને કહે છે કે એક હજાર નંગ પૂરા થઈ ગયા. ખાતું ખૂલી ગયું. કામ શરૂ થઈ ગયું એનો સંતોષ ગતિ આપે છે. પરંતુ આઠ હજાર સાડીઓ પેક થઈ જાય પછી નરેશભાઈ હિસાબ બદલી નાખે છે. હવે તેઓ એમ નથી કહેતા કે આઠ હજાર થઈ ગઈ. હવે સૂચના સ્પષ્ટ હોય છે: માત્ર બે હજાર જ બાકી છે, રાતવાસો ખેંચીને પતાવો.

મોટા ભાગના લોકો અડધે રસ્તે પહોંચીને હારી જાય છે, કારણ કે તેઓ ખોટો આંકડો તાકી રહ્યા હોય છે. અંત નજીક હોય ત્યારે વિતાવેલો સમય યાદ કરવો એ આળસને નોતરું આપવા જેવું છે. અને શરૂઆતમાં અંતિમ મુકામની ચિંતા કરવી એ લકવાગ્રસ્ત થઈ જવા જેવું છે. બુદ્ધિશાળી માણસ પોતાના મગજને છેતરીને સાચો ખૂણો પકડે છે. જે નાનું છે, તે જ જલદી પૂરું થશે એવી લાગણી ઊભી કરવી પડે છે.

દોડ જીતવી હોય તો માઈલસ્ટોન નહીં, ડગલાં ગણવાની ચાલબાજી શીખવી પડે.