કદ અને મૂલ્યનો ભ્રમ

કાગળ પર મોટા અક્ષરે ૨ લખો અને સાવ નાની કીડી જેવડા અક્ષરે ૮ લખો. હવે કોઈને પૂછો કે કયો આંકડો મોટો છે? મગજ એક સેકન્ડ માટે અટકી જશે. આંખ કહેશે કે બગડો મોટો છે, પણ ગણિત કહેશે કે આઠડો. ભૌતિક કદ અને વાસ્તવિક મૂલ્ય વચ્ચેનો આ ટકરાવ મનોવિજ્ઞાનમાં જાણીતો છે. આપણી ઇન્દ્રિયો બાહ્ય વિસ્તારથી અંજાઈ જાય છે અને અંદરની તાકાત માપવામાં ગોથાં ખાય છે.

આ કોઈ નવો ચમત્કાર નથી, માનવ મગજની જૂની ગોઠવણ છે. ૧૯૭૦ના દાયકામાં મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો દ્વારા આ સાબિત થયું હતું, જે પ્રખ્યાત સ્ટ્રૂપ ઇફેક્ટ જેવો જ મામલો છે. જ્યારે બાહ્ય કદ અને આંતરિક વજન એકબીજાની વિરુદ્ધ ચાલે, ત્યારે મગજને સાચો નિર્ણય લેતાં થોડી વધુ સેકન્ડો લાગે છે. દેખાવડું મોટું હંમેશાં મહત્વનું નથી હોતું, છતાં મન પહેલા કદ તરફ જ ઢળે છે.

આ અસર રોજિંદા વ્યવહારમાં બહુ મોંઘી પડે છે. મોટી ઇમારતવાળી બેંક સુરક્ષિત લાગે અને નાની સહકારી મંડળી નબળી લાગે એવું જરૂરી નથી. જાડા પુસ્તકવાળો માણસ વિદ્વાન જ હોય તેવો ભ્રમ આ જ કારણે ઊભો થાય છે. કોર્પોરેટ જગતમાં પણ મોટા પાટિયાં અને ભવ્ય કેબિન ધરાવતી કંપનીઓ ઘણીવાર અંદરથી ખોખલી નીકળે છે. આપણે જથ્થાને ગુણવત્તા માની લેવાની ભૂલ વારંવાર કરીએ છીએ.

આપણો ઇતિહાસ આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ૧૯૪૭ પહેલાં દેશમાં પાંચસોથી વધુ રજવાડાં હતાં. હૈદરાબાદના નિઝામ પાસે અઢળક સંપત્તિ, વિશાળ મહેલો અને તોપખાનાનો મોટો રસાલો હતો. બીજી તરફ સાબરમતીના કાંઠે માત્ર એક પંચિયું પહેરીને બેઠેલો પાતળો માણસ હતો. ભૌતિક કદમાં નિઝામ પર્વત જેવો દેખાતો હતો અને ગાંધી કણ જેવા. છતાં અંગ્રેજો સામે દેશની આઝાદીની લડાઈમાં સાચું વજન કોનું સાબિત થયું? રજવાડાંઓના ભપકા સામે ખાદીની તાકાત જીતી ગઈ, કારણ કે દેખાવનું કદ ક્યારેય વાસ્તવિક સત્તાની બરાબરી કરી શકતું નથી.

વિસ્તાર માત્ર આંખોને છેતરે છે, ઇતિહાસ તો હંમેશાં ઘનતાની જ નોંધ લે છે.