સીસુ

જ્યારે તમામ આશાઓ પૂરી થઈ જાય, શરીર તૂટી પડે અને તર્ક કહે કે હવે હાર માની લો, ત્યારે માણસની અંદરથી જે એક અણનમ જીદ પ્રગટે છે, તેનું નામ ‘સીસુ’. આ ફિનિશ ભાષાનો શબ્દ છે. અંગ્રેજીમાં તેને ગ્રીટ કે રેઝિલિયન્સ કહીને સંતોષ મનાય છે, પણ એ અનુવાદ અધૂરો છે. સીસુ કોઈ ક્ષણિક ઉત્સાહ નથી. એ કોઈ ફિલ્મી જોશ નથી. જ્યારે તમારી પાસે જીતવાની કોઈ શક્યતા બાકી નથી બચી, ત્યારે પણ પગલું આગળ ભરવાની આંતરિક, શાંત અને હઠીલી તાકાત એટલે સીસુ.

આ વિચાર ફિનલેન્ડની સંસ્કૃતિ અને લોહીમાં સદીઓથી વણાયેલો છે. માઇનસ ચાલીસ ડિગ્રીની અસહ્ય ઠંડી, સૂર્ય વગરના અંધારા મહિનાઓ અને ૧૯૩૯ના વિન્ટર વૉરમાં સોવિયેત રશિયાના વિશાળ સૈન્ય સામે મુઠ્ઠીભર ફિનિશ સૈનિકોની અકલ્પ્ય ટક્કર. તાજેતરના વર્ષોમાં મનોવૈજ્ઞાનિક એમિલિયા લાહતીએ આ જૂના સામાજિક ખ્યાલ પર સંશોધન કરીને બતાવ્યું કે આ સહનશક્તિની છેલ્લી સીમા પછી શરૂ થતી ક્ષમતા છે.

આપણે જેને સામાન્ય રીતે મહેનત કહીએ છીએ, તે પરિણામની આશા પર ટકેલી હોય છે. સીસુ પરિણામની આશા વગરનું પગલું છે. મોટાભાગના લોકો ત્યાં અટકી જાય છે જ્યાં થાક લાગે છે અથવા ગણતરી બગડે છે. સીસુ ત્યારે જાગે છે જ્યારે આખી રમત તમારા વિરુદ્ધ થઈ ચૂકી હોય. એ મુશ્કેલીને રોમેન્ટિક બનાવતું નથી. એ માત્ર એટલું કહે છે કે પીઠ ફેરવવાનો વિકલ્પ જ નથી.

આ વાત સમજવી હોય તો હરિયાણાના કોઈ અખાડામાં લંગોટ પહેરીને માટી ખંખેરતી કુસ્તીબાજ છોકરીને જુઓ. ઘૂંટણની ઢાંકણી તૂટી ગઈ હોય, ગામના લોકો મેણાં મારતા હોય, પિતા પાસે ઓલિમ્પિક સુધી પહોંચાડવા માટે ખેતર ગીરો મૂકવા સિવાય કોઈ રસ્તો ન હોય. તબીબી વિજ્ઞાન કહે કે આ લિગામેન્ટ સાથે મેટ પર ઊભા ન રહેવાય. છતાં એ છોકરી પીડાના ડૂમા ગળીને સામે ઊભેલા વિદેશી ચેમ્પિયન સામે આખરી બે મિનિટ લડી લે છે. એ જીતે કે હારે, એ જે ઊભી રહે છે ને, એ અસલ સીસુ છે.

જ્યાં ગણતરીઓ પૂરી થઈ જાય અને શરીર જવાબ આપી દે, ત્યાંથી માણસની ખરી કસોટી શરૂ થાય છે.