સ્વ-મહિમા મૃગજળ

અરીસો ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતો, પણ માણસનું મગજ અરીસા સામે ઊભા રહીને સતત ફિલ્ટર લગાવે છે. સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં આ વલણને 'સેલ્ફ-એન્હાન્સમેન્ટ ઇફેક્ટ' કહે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, માણસ પોતાની જાતને વાસ્તવિકતા કરતાં સહેજ વધુ સ્માર્ટ, વધુ પ્રમાણિક અને વધુ કાબેલ માને છે. જ્યારે કંઈક સારું થાય, ત્યારે બધો શ્રેય પોતાની બુદ્ધિને આપે છે. જ્યારે રકાસ થાય, ત્યારે દોષનો ટોપલો નસીબ કે સામાવાળાના માથે ફોડી નાખે છે. આ કોઈ પાગલપન નથી, પણ અહમને સાચવી રાખવાની મગજની જૂની ચાલાકી છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનના પાયાના સંશોધનોમાંથી આવે છે. કોન્સ્ટેન્ટાઇન સેડિકાઇડ્સ જેવા વિદ્વાનોએ સાબિત કર્યું કે મોટાભાગના લોકો માને છે કે તેઓ સરેરાશ કરતાં ચડિયાતા છે. ડ્રાઇવિંગથી માંડીને નૈતિકતા સુધી, દરેક બાબતમાં માણસ પોતાને ટોચના વીસ ટકામાં ખપાવે છે. આંકડાશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ આ અસંભવ છે, છતાં આપણું મન આ ભ્રમ વગર જીવી શકતું નથી. આપણે ખામીઓ છુપાવીએ છીએ અને ખૂબીઓને બૃહદદર્શક કાચ નીચે મૂકીને જગતને બતાવીએ છીએ.

આ અસરનું સૌથી મોટું નુકસાન આત્મસુધારણાની ક્ષમતા ગુમાવવામાં છે. જે માણસ એમ જ માની બેઠો હોય કે તે ઉત્કૃષ્ટ છે, તે નવું શું શીખવાનો? વ્યાપારમાં નાદારી અને સંબંધોમાં કડવાશ આ જ અહંકારી ચશ્માને કારણે જન્મે છે. પોતાની ભૂલ સ્વીકારવામાં નાનમ લાગે એટલે માણસ પરિસ્થિતિને અનુકૂળ તર્કો ઘડી કાઢે છે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં વસતા આપણા અમુક એનઆરઆઈ ભાઈઓને જુઓ. દેશમાં બેઠા હતા ત્યારે સાદી કારકિર્દી હતી, પણ વિદેશ જઈને વીસ વર્ષે એક મોટું ઘર અને લક્ઝરી કાર લીધી એટલે તરત સ્વ-મહિમા શરૂ થઈ જાય. 'અમે મહેનત કરી એટલે પહોંચ્યા'ની વાર્તા વહેતી મૂકે. ડોલરના ઊંચા મૂલ્યનો ફાયદો કે ત્યાંની વ્યવસ્થાની દેણ સ્વીકારવા કોઈ તૈયાર નથી. પોતાના સંઘર્ષને સુપરમેન જેવો રંગ આપે અને ભારતમાં રહેલા સગાંને 'તમને મહેનત કરતા નથી આવડતી' એવો ઉપદેશ આપે. સફળતા અંગત બુદ્ધિની અને વતનની મુશ્કેલીઓ બીજાના આળસની, આ ક્લાસિક માનસિકતા છે.

પોતાના ચહેરાને ગોરો બતાવવા માટે માણસ સાચા અરીસાને પણ ધૂંધળો કહી દે છે.