આત્મસંયમ ક્ષીણતા સિદ્ધાંત

સવારના પહોરમાં માણસ ઋષિમુનિ જેવો શાંત હોય છે. સાંજ પડતાં સુધીમાં એ રાક્ષસ કેમ બની જાય છે? કારણ સરળ છે: આત્મસંયમ એ કોઈ અખૂટ કુવો નથી, પણ બેટરી જેવો મર્યાદિત જથ્થો છે. દિવસભર તમે જેટલી વાર ગુસ્સો દબાવો, લાલચ રોકો કે અણગમતા કામમાં મન લગાડો, તેટલી વાર આ બેટરી ડિસ્ચાર્જ થતી જાય છે. એક મર્યાદા પછી ઇચ્છાશક્તિ સાવ ખાલી થઈ જાય છે. પછી માણસ તૂટી પડે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક રોય બૉમાઇસ્ટરે ૧૯૯૮માં પ્રયોગો દ્વારા દુનિયા સામે મૂક્યો. એમણે સાબિત કર્યું કે સવારથી નિર્ણયો લઈ-લઈને થાકેલું મગજ રાત્રે પોતાની જાત પરનો કાબૂ ગુમાવી બેસે છે. આ થિયરીને વિજ્ઞાનની ભાષામાં 'ઇગો ડીપ્લીશન' કહે છે. જોકે તાજેતરમાં કેટલાક વિજ્ઞાનીઓએ તેના પર વિવાદ પણ ઊભો કર્યો છે, છતાં આપણી રોજિંદી માનસિક વાસ્તવિકતામાં આ વાત સો ટકા સાચી બેસે છે.

આનું પરિણામ ભયાનક હોય છે. ઓફિસમાં બોસની ફાલતુ વાતો સામે હસીને 'યસ સર' કહેતો માણસ ઘેર આવીને નાની વાતમાં પત્ની કે સંતાનો પર ભડકી ઊઠે છે. સવારથી કડક ડાયેટિંગ કરનાર માણસ રાત્રે બાર વાગ્યે ફ્રિજ ખોલીને મીઠાઈ ગળી જાય છે. આ નબળાઈ નથી, બળતણ પૂરું થઈ ગયાની નિશાની છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ દ્રશ્ય રોજ ભજવાય છે. આખો દિવસ સાસુના ટોણા ચૂપચાપ સહન કરનારી વહુ, સાંજે શાકભાજી સમારતી વખતે પતિ ઉપર અચાનક વિફરે છે. પતિ વિચારે છે કે મીઠું ઓછું પડવા જેવી ક્ષુલ્લક બાબતમાં આટલો બધો કકળાટ કેમ? એ મૂરખને સમજાતું નથી કે વાત મીઠાની નથી. સવારથી સાંજ સુધી સહનશીલતાની જે બેટરી વપરાઈ હતી, તે હવે સાવ શૂન્ય થઈ ગઈ છે. દિવસભર સાચવેલો સંયમ છેવટે નકામી ચિનગારી પર વિસ્ફોટ બનીને ફૂટી નીકળે છે.

જિંદગીના મોટા અને સંવેદનશીલ નિર્ણયો ક્યારેય સાંજ કે રાતના થાકેલા પહોરે ન લેવાય. જે ઘરમાં લોકો એકબીજાની ખાલી થયેલી બેટરીનું ગણિત સમજે છે, ત્યાં વાસણો ઓછાં ખખડે છે.

જે માણસ દિવસભર સંત બનીને ફરે છે, રાત્રે એનાથી થોડા છેટા રહેવું.