રિકી બોબી માપદંડ

હોલીવુડની એક મૂર્ખ હાસ્ય ફિલ્મમાં પાત્ર બોલે છે: જો તમે પહેલા નંબરે નથી, તો તમે છેલ્લા છો. સાંભળવામાં આ ડાયલોગ ઉત્સાહવર્ધક લાગે. લોહી ગરમ થઈ જાય. પણ જીવન અને ગણિત આ ફિલ્મી ડાયલોગ પર નથી ચાલતા. આ વિચારસરણીને લેખક ટેલર પિયરસને ૨૦૨૨ના એક નિબંધમાં 'રિકી બોબી ક્રાઈટેરિયન' નામ આપ્યું. આ એવો માનસિક રોગ છે જ્યાં માણસ માત્ર એક જ મોટો દાવ જીતવા માટે સર્વસ્વ હોડમાં મૂકી દે છે. કાં તો અબજોપતિ, કાં તો રોડપતિ. વચ્ચેનું કંઈ ખપે જ નહીં.

આ અભિગમમાં એક ગંભીર ભૂલ છે. અર્થશાસ્ત્ર અને રોકાણમાં સરેરાશ નફો ત્યારે જ કામ લાગે જો તમે રમતમાં ટકી રહો. જો એક પણ ખોટા દાવે તમારું અસ્તિત્વ સાફ થઈ જતું હોય, તો ઊંચા વળતરનો કોઈ અર્થ નથી રહેતો. શૂન્ય સાથે ગમે તેટલી મોટી સંખ્યા ગુણો, જવાબ શૂન્ય જ આવે. આ માપદંડ લાંબા ગાળાના ચક્રવૃદ્ધિ વિકાસને લાત મારીને માત્ર ક્ષણિક વટ પાડવાની લાલચ આપે છે. પરિણામ? સંપૂર્ણ વિનાશનું જોખમ.

આપણે ત્યાં ચારધામ યાત્રા કે લદ્દાખના પ્રવાસે નીકળેલા કેટલાક અધીરા પ્રવાસીઓ આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. દિલ્હીથી નીકળીને કેદારનાથ કે લેહ બે જ દિવસમાં પહોંચી જવું છે. રસ્તામાં શરીરને પહાડી હવાની આદત પાડવી નથી, આરામ કરવો નથી. ડ્રાઈવરને કહેશે, રાત આખી ગાડી ખેંચી કાઢો, આપણે સૌથી પહેલા પહોંચવું છે. આગળ જતાં ઊંચાઈની બીમારી ઘેરી વળે અથવા ગાડી ખાઈમાં પડે. પ્રવાસ પૂરો થવાની જગ્યાએ જિંદગી પૂરી થઈ જાય. બે કલાક મોડા પહોંચ્યા હોત તો ચાલી જાત, પણ પહેલો નંબર લાવવાની ઘેલછાએ રમત જ ખતમ કરી નાખી.

ધંધો હોય કે જિંદગી, પ્રથમ આવવું જરૂરી નથી, જીવતા રહેવું અનિવાર્ય છે. જે લોકો બીજા કે ત્રીજા ક્રમે શાંતિથી ચાલ્યા કરે છે, તેઓ લાંબી રેસ જીતે છે. દરેક વળાંક પર એક્સિલરેટર દબાવવા જશો તો એન્જિન ફાટી જશે. સાચો વિજય મોટા કૂદકામાં નથી, ખાઈમાં પડ્યા વગર આગળ વધતા રહેવામાં છે.

જે માણસ બીજા નંબરે આવવાની શરમથી ડરે છે, તે છેવટે સ્મશાનમાં પહેલા નંબરે પહોંચે છે.