રિવર્સ આઉટલાઇનિંગ

લખતા પહેલાં રૂપરેખા બનાવવી સહેલી છે. લખ્યા પછી લખાણ ખરેખર શું કહે છે તે પકડવું અઘરું છે. રિવર્સ આઉટલાઇનિંગ એટલે લખાણ પૂરું થયા પછી તેનું માળખું ઊંધું ચકાસવાની પદ્ધતિ. તમે એક લેખ, પ્રપોઝલ કે લાંબો પત્ર લખી નાખ્યો. હવે દરેક ફકરાના હાંસિયામાં ફક્ત એક વાક્ય લખો: આ ફકરો ખરેખર કયો મુદ્દો રજૂ કરે છે? આખી વાતનું એક નવું, કાચું માળખું તૈયાર થશે. તમારા મગજમાં શું હતું તે નહીં, કાગળ પર શું ઉતર્યું છે તે સામે આવી જશે.

આ પદ્ધતિ કોણે પહેલી વાર વાપરી તેનો કોઈ ચોક્કસ ઇતિહાસ નથી. પશ્ચિમની યુનિવર્સિટીઓના રાઇટિંગ સેન્ટર્સ અને સંપાદકો દાયકાઓથી આ હથિયાર વાપરે છે. માણસ જ્યારે લખે છે ત્યારે તે પોતાના જ વિચારોના નશામાં હોય છે. એને લાગે છે કે પોતે અર્જુન જેવો સચોટ છે. પણ વાંચનાર માટે ઘણી વાર એ લખાણ જલેબી જેવું ગૂંચવાયેલું હોય છે. આ પદ્ધતિ લેખકને પોતાના લખાણનો ક્રૂર વાચક બનાવે છે.

આ ટેકનિકનું મહત્વ એ છે કે તે ભ્રમ ભાંગે છે. તમે ધારો છો કે તમે વિકાસની વાત કરી રહ્યા છો, પણ રિવર્સ આઉટલાઇન કાઢો ત્યારે ખબર પડે કે ત્રણ ફકરા સુધી તમે જૂની ફરિયાદો જ વાગોળી છે. કયો મુદ્દો બે વાર આવ્યો, કયો વિચાર અધૂરો છૂટી ગયો અને ક્યાં તર્કની સાંકળ તૂટી ગઈ—બધું નગ્ન થઈ જાય છે. સુંદર શબ્દો પાછળ સંતાયેલો નબળો વિચાર અહીં પકડાઈ જાય છે.

ન્યૂ જર્સીમાં સ્થાયી થયેલા કિરીટભાઈનો કિસ્સો જુઓ. એડિસનમાં બેસીને એમણે આણંદ રહેતા પિતરાઈ ભાઈને જમીનના ભાગબટાઉ અંગે છ પાનાનો લાંબો ઈમેલ ફટકાર્યો. એમનો દાવો હતો કે એમણે વ્યવહારુ સમાધાન લખ્યું છે. પણ જો કિરીટભાઈએ એ ઈમેલનું રિવર્સ આઉટલાઇનિંગ કર્યું હોત, તો ખબર પડત કે ચાર પાના માત્ર જૂના મનદુઃખ, ડોલરના હિસાબો અને અમેરિકાની મહેનતનાં રોદણાં હતાં. અસલ જમીનની વાત તો છેલ્લી પાંચ લીટીમાં જ હતી. પરિણામે સમાધાન થવાને બદલે વતનમાં નવો વિવાદ ભડકી ઊઠ્યો.

તમે શું કહેવા માગતા હતા એનો કોઈ અર્થ નથી; કાગળ પર શું વંચાય છે, ફેંસલો એના પર જ થાય છે.