સહનશક્તિની જાળ

કોઈ મુશ્કેલી આવે ત્યારે ટકી રહેવું સારી વાત છે. પણ જ્યારે આખી વ્યવસ્થા જ બગડેલી હોય ત્યારે માત્ર વ્યક્તિગત સહનશક્તિના ગુણગાન ગાવા તે એક છેતરપિંડી છે. અંગ્રેજીમાં આને 'રેઝિલિઅન્સ ટ્રેપ' કહે છે. આ વિચાર તાજેતરના વર્ષોમાં લેખક માઇકલ રેડહેડ શેમ્પેઇન અને મનોવૈજ્ઞાનિક ટિફની મોનફોર્ડ ડેન્ટ જેવા ચિંતકોએ માંડ્યો છે. સાદો અર્થ એટલો જ: વ્યવસ્થાની ખામીઓ સુધારવાને બદલે પીડા ભોગવનાર માણસને જ વધુ મજબૂત બનવાની સલાહ આપવી.

આપણે ત્યાં દુઃખ સહન કરનારને તરત 'ખમીરવંતો' કહી દેવામાં આવે છે. પૂર આવે, રસ્તા તૂટે કે હોસ્પિટલમાં ખાટલા ન મળે, ત્યારે લોકોની સહનશીલતાના વીડિયો વાયરલ થાય છે. તંત્ર પોતાની નિષ્ફળતા છુપાવવા માટે પ્રજાના ધૈર્યને બિરદાવે છે. આ એક માનસિક છટકબારી છે. જ્યારે તમે કોઈને કહો છો કે 'તારે લડતા શીખવું પડશે', ત્યારે તમે છૂપી રીતે એ સ્વીકારી લો છો કે પરિસ્થિતિ સુધારવાની જવાબદારી સિસ્ટમની નથી, પણ માત્ર એ વ્યક્તિની છે.

દલાલ સ્ટ્રીટમાં આ જાળ બહુ ખતરનાક રીતે કામ કરે છે. ધારો કે નવી પેઢીનો કોઈ યુવાન એવા પેની સ્ટોક્સમાં મૂડી નાખે છે જ્યાં કંપનીના પ્રમોટર્સ અને અમુક ઓપરેટર્સ ગેરકાયદે સાંઠગાંઠ કરીને ભાવ ઉછાળે છે. નિયમનકારી તંત્ર ઊંઘતું ઝડપાય છે અને અચાનક સર્કિટ તૂટતાં નાના રોકાણકારનું બધું ધોવાઈ જાય છે. આવા સમયે બજારના કહેવાતા ગુરુઓ તેને સલાહ આપે છે: 'શેરબજારમાં લોસ સહન કરતાં શીખો, જિગર જોઈએ!' અહીં પ્રમોટર્સની લુચ્ચાઈ કે નબળા નિયમનની વાત દબાવી દેવાય છે. નુકસાન કરનારને એમ મનાવી દેવાય છે કે એનામાં જ સહનશક્તિ ઓછી હતી.

ટકી રહેવું અને અન્યાય સામે ચૂપચાપ ઘસાતા રહેવું એ બે વચ્ચે મોટો ફરક છે. પથ્થર બનવાની જીદમાં માણસ એ ભૂલી જાય છે કે હથોડો કોના હાથમાં છે. જો વ્યવસ્થા જ શોષણખોર હોય, તો તમારો સંયમ કે ધીરજ એ કોઈ સદગુણ નથી, માત્ર ગુલામીનું બહાનું છે. સંઘર્ષની કવિતાઓ ગાવા કરતાં ખરાબ તંત્ર સામે આંગળી ચીંધવી વધુ જરૂરી છે.

સહનશીલતા જ્યારે લાચારીનું લેબલ બની જાય, ત્યારે તંત્ર જીતી જાય છે અને માણસ હારી જાય છે.