રિપ્લેસમેન્ટ લેડર

કોઈ સંસ્થા કે વ્યવસ્થામાં એક માણસ ખસી જાય ત્યારે તેની જગ્યાએ કોણ બેસશે? આ સવાલનો પહેલેથી તૈયાર રાખેલો ક્રમ એટલે રિપ્લેસમેન્ટ લેડર. આ કોઈ અકાદમિક સિદ્ધાંત નથી, પણ કોર્પોરેટ અને વહીવટી દુનિયામાં વપરાતી રોજિંદી વ્યવહારુ સમજ છે. આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ ખબર નથી. પણ વિચાર જૂનો છે. જે વ્યવસ્થા પોતાની બીજી હરોળ તૈયાર નથી રાખતી, તે અચાનક આવતા આંચકા સામે પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડે છે.

આ મોડેલ માત્ર એક સીડી છે. દરેક પાયરિયા પર એક સક્ષમ ઉમેદવાર ઊભો હોય છે. ઉપરની સીટ ખાલી થાય કે તરત જ નીચેનો માણસ એક પગથિયું ઉપર ચડી જાય. કોઈ શૂન્યાવકાશ ન સર્જાય. કોઈ અંધાધૂંધી ન ફેલાય. મોટો ભ્રમ એવો હોય છે કે અનિવાર્ય માણસોથી સંસ્થાઓ ચાલે છે. વાસ્તવિકતા ઊંધી છે. સારી વ્યવસ્થા એ છે જેમાં કોઈ પણ વ્યક્તિ અનિવાર્ય ન હોય. સર્વોચ્ચ પદ પણ સહેલાઈથી બદલી શકાય તેવું હોવું જોઈએ.

આપણી સરકારી કચેરીઓ કે બાબુશાહી આનું વરવું ચિત્ર બતાવે છે. સચિવાલયમાં ક્લાસ-વન અધિકારી કે કલેક્ટર અચાનક બદલાય ત્યારે આખી ફાઇલ-ગાડી થંભી જાય છે. નીચેના નાયબ મામલતદાર કે સેક્શન ઓફિસર પાસે માત્ર સહીઓ કરવાની ટેવ હોય છે, નિર્ણય લેવાની કોઈ તાલીમ હોતી નથી. સીડીના પગથિયાં સડેલાં હોય છે. પરિણામે, જૂનો સાહેબ જાય અને નવો સાહેબ ચાર્જ સંભાળે ત્યાં સુધીના ત્રણ મહિના આખી કચેરી લકવાગ્રસ્ત બની જાય છે. કામકાજ ઠપ થઈ જાય છે કારણ કે બદલીના ક્રમમાં માત્ર સિનિયોરિટી જોઈ હતી, સજ્જતા નહીં.

પોતાની જગ્યા કોઈ લઈ ન શકે એવો અહંકાર ઘણા વડાઓને હોય છે. તેઓ જાણીજોઈને નીચેના પાયરિયાને નબળા રાખે છે જેથી પોતાની ખુરશી સલામત રહે. આ વહીવટી આત્મહત્યા છે. સાચો આગેવાન એ છે જે પોતાના ગયા પછીનો રસ્તો સાફ કરી રાખે છે.

જે વૃક્ષ પોતાની નીચે બીજું ઝાડ ઊગવા નથી દેતું, તે પોતે ધરાશાયી થાય ત્યારે પાછળ ફક્ત ઉજ્જડ જમીન છોડી જાય છે.