રિમોરાલાઇઝેશન

માણસ બીમારીથી એટલો નથી તૂટતો જેટલો લાચારીથી તૂટે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને લાગે કે પરિસ્થિતિ તેના કાબૂ બહાર છે, ત્યારે તે હાથ જોડીને બેસી જાય છે. તેને મનોવિજ્ઞાન ડિમોરાલાઇઝેશન કહે છે—મનોબળનું પતન. રિમોરાલાઇઝેશન એટલે આ પડી ભાંગેલા આત્મવિશ્વાસને પાછો બેઠો કરવો. સમસ્યા ઉકેલાય તે પહેલાં માણસને એ અહેસાસ થવો જોઈએ કે પોતે હજી લડી શકે તેમ છે. ઉપચાર પછી આવે છે, પહેલાં આશા પાછી લાવવી પડે છે.

આ વિચાર મનોચિકિત્સક કેનેથ હોવર્ડ અને તેમના સાથીઓએ ૧૯૯૩માં મનોરોગના દર્દીઓના અભ્યાસ દરમિયાન વિકસાવ્યો હતો. તેમણે જોયું કે સાયકોથેરાપીમાં સૌથી પહેલો ફાયદો કોઈ મોટો ચમત્કાર નથી હોતો. સૌથી પહેલાં માત્ર એટલું બને છે કે દર્દીમાં ‘હું સાજો થઈ શકીશ’ એવી માન્યતા જાગે છે. જ્યાં સુધી આ પ્રાથમિક જુસ્સો પાછો ન ફરે, ત્યાં સુધી ગમે તેટલી દવા કે ઉપદેશ આપો, દર્દી હલવાનો નથી. નુકસાન અટકાવવાની પહેલી શરત લડવાની તૈયારી છે.

જીવનમાં જ્યારે બધું ખોરવાઈ જાય ત્યારે માણસ મોટા પ્લાન બનાવી શકતો નથી. તેને ફક્ત એક નાનકડી જીતની જરૂર હોય છે જે તેને સાબિત કરી આપે કે તે નપુંસક નથી. મેનેજમેન્ટ હોય કે અંગત સંકટ, મોટા ભાગના લોકો સીધા પરિણામ પાછળ દોડે છે. તે ભૂલ છે. સાચો લીડર પહેલા પરિસ્થિતિ સુધારવા નથી બેસતો, તે પહેલા સામેવાળાના મગજમાંથી નિરાશાનો કચરો સાફ કરે છે. વિશ્વાસ પાછો આવે એટલે ક્ષમતા આપોઆપ જાગી જાય છે.

અમદાવાદના એક જૂના એપાર્ટમેન્ટની સ્થિતિ વિચારો. વીસ વર્ષ જૂનું બિલ્ડિંગ, લીકેજ થતી પાઇપો, લિફ્ટ અવારનવાર બંધ અને મેન્ટેનન્સ આપવા કોઈ તૈયાર નહીં. બધા રહીશો માની બેઠા હતા કે હવે આ ખંડેર જ થવાનું છે. નવા આવેલા સેક્રેટરીએ આખા બિલ્ડિંગનું સમારકામ કરવાનો દાવો ન કર્યો. તેણે ફક્ત બીજા જ દિવસે સોસાયટીનું વર્ષોથી તૂટેલું મેઇન ગેટનું તાળું રિપેર કરાવી દીધું અને સિક્યોરિટી કેબિન રંગાવી દીધી. ખર્ચો સાવ મામૂલી હતો. પણ રહીશોને થયું કે કંઈક બદલાઈ શકે છે. આ રિમોરાલાઇઝેશન હતું. પછીના મહિને બાકી નીકળતા બધા પૈસા જમા થઈ ગયા.

મોટા પહાડ તોડતા પહેલાં હાથમાં પાવડો પકડવાની હિંમત પાછી આવવી અનિવાર્ય છે.