સંબંધિત ચિંતન

મોટા ભાગના લોકો વસ્તુઓ જુએ છે, વ્યવસ્થા નહીં. એમને ટેબલ દેખાય, પણ ટેબલ અને ખુરશી વચ્ચેનો સંબંધ ન દેખાય. માણસની આ સૌથી જૂની મર્યાદા છે. સંબંધિત ચિંતન એટલે કે રિલેશનલ થિન્કિંગનો સાદો અર્થ એ છે કે વ્યક્તિ કે વસ્તુને તેના એકલા સ્વરૂપમાં જોવાને બદલે, તે બીજા તત્ત્વો સાથે કેવી રીતે જોડાયેલી છે તે જોવાની ટેવ કેળવવી. બાહ્ય દેખાવ ભૂલીને અંદરના માળખાકીય સંબંધો પકડવા.

આ વિચાર સંજ્ઞાનાત્મક વિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનમાંથી આવે છે. ખાસ કરીને ડેડ્રે જેન્ટનર જેવા વિદ્વાનોએ સાબિત કર્યું કે માણસનું મગજ સામ્યતાઓ પકડીને શ્રેષ્ઠ વિચારે છે. નબળો વિચારક માત્ર ઉપરછલ્લા ગુણધર્મો જોશે, હોશિયાર વિચારક સંબંધોની સરખામણી કરશે. ગ્રહો સૂર્યની આસપાસ ફરે છે અને ઇલેક્ટ્રોન ન્યુક્લિયસની આસપાસ ભમે છે—બંનેમાં પદાર્થ જુદો છે, પણ આંતરિક સંબંધ સરખો છે. આ જે પકડી શકે, તે આગળ નીકળે છે.

આપણે ત્યાં શિક્ષણ આ બાબતે સૌથી પંગુ છે. કોટા કે અમદાવાદના ટ્યુશન ક્લાસમાં બેઠેલો અઢાર વર્ષનો વિદ્યાર્થી હજારો દાખલા ગોખી મારે છે. એને એક દાખલામાં મોટરકાર આપી હોય તો આવડે, પણ કારની જગ્યાએ હોડી મૂકી દો એટલે એનો શ્વાસ ચડી જાય. સપાટી બદલાઈ ગઈ, પણ ગણિતનો આંતરિક સંબંધ એ જ રહ્યો. જે વિદ્યાર્થી સંબંધો સમજે છે, એણે ક્યારેય આખી ચોપડી ગોખવી પડતી નથી. બાકીના પરીક્ષાખંડમાં બેસીને માત્ર ફોર્મ્યુલાના કાગળ ચાવે છે.

આ વાત માત્ર ભણતર પૂરતી નથી, આખી જિંદગીમાં લાગુ પડે છે. ઑફિસમાં પ્રોબ્લેમ માણસ નથી હોતો, બે માણસો વચ્ચેનો સંબંધ અને પ્રક્રિયા હોય છે. શેરબજારમાં કંપનીનો માલિક મહત્વનો નથી, કંપની અને વ્યાજદર વચ્ચેનો સંબંધ મહત્વનો છે. એકાકી તથ્યો ભેગાં કરવાથી કોઈ બુદ્ધિશાળી બનતું નથી. માહિતીનો ઢગલો કરનારા ક્યારેય નેપોલિયન બની શકતા નથી. જે સંબધો ઓળખે છે, તે પરિસ્થિતિ પર કાબૂ મેળવે છે.

જે માત્ર વસ્તુઓ જુએ છે તે ગોખણપટ્ટી કરે છે; જે સંબંધો પારખે છે તે દુનિયા ચલાવે છે.