રિફ્લેક્સિવ ટુવાલ થિયરી

તમે સ્નાન કરીને ભીના શરીરને સૂકવવા એક ટુવાલ લો છો. ટુવાલ શરીરનું પાણી ચૂસી લે છે અને શરીર સૂકું થાય છે. પણ હવે એ જ ભીના ટુવાલથી તમે ફરી શરીર લૂછવા જાવ તો શું થાય? શરીર સૂકાવવાને બદલે ઊલટું વધુ ભીનું થાય છે. જે સાધન સમસ્યા ઉકેલવા આવ્યું હતું, એ જ સાધન પોતે નવી સમસ્યા બની જાય છે. આને રિફ્લેક્સિવ ટુવાલ થિયરી કહે છે. એક સીધી પ્રક્રિયા જ્યારે પોતાના જ પરિણામથી પ્રભાવિત થઈને ઊંધી દિશા પકડે, ત્યારે વિનાશ શરૂ થાય છે.

આ વિચાર શેરબજારના અંદાજો અને વર્તણૂક શાસ્ત્રની ચર્ચાઓમાંથી ઊભરી આવ્યો છે. જ્યોર્જ સોરોસની રિફ્લેક્સિવિટી થિયરી સાથે આનું ઊંડું સગપણ છે, જોકે આ ટુવાલનું રૂપક આધુનિક રોકાણકારોની ભાષા છે. જ્યારે કોઈ ઉપાય પોતાની જ સફળતાના ભાર નીચે દબાઈને ખુદ સંકટનું કારણ બને, ત્યારે બુદ્ધિશાળી લોકો પણ થાપ ખાઈ જાય છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ તમાશો અવારનવાર ભજવાય છે. ધારો કે એક નાનો રોકાણકાર શેરબજારના કડાકાથી બચવા માટે સોનામાં પૈસા રોકે છે. તેને લાગે છે કે સોનું સલામત ટુવાલ છે જે બજારનું ભીનાશરૂપી જોખમ શોષી લેશે. પણ જ્યારે લાખો લોકો એકસાથે શેર વેચીને સોનું ખરીદવા દોડે, ત્યારે સોનાના ભાવ આસમાને પહોંચી જાય છે. પછી એક ક્ષણ એવી આવે છે કે સોનું પોતે જ એક મોટો સટ્ટો બની જાય છે. જે ચીજ સલામતી આપવા આવી હતી, એ જ સૌથી મોટું જોખમ બનીને ઊભી રહી જાય છે.

માણસ જ્યારે પણ કોઈ રક્ષણાત્મક સાધન પર અતિશય આધાર રાખે છે, ત્યારે એ સાધનની ક્ષમતા ભૂલી જાય છે. બેન્કિંગ સિસ્ટમમાં લિક્વિડિટી વધારવા માટે નાણાં છાપવામાં આવે છે જેથી અર્થતંત્ર સૂકું ન પડે. પણ એ જ નાણાં છેવટે મોંઘવારીનો એવો પૂર લાવે છે કે આખો દેશ ડૂબી જાય છે. ઉપાય જ્યારે પોતાની મર્યાદા વટાવી જાય, ત્યારે તે રોગ કરતાં પણ વધુ જીવલેણ નીવડે છે.

ભીના ટુવાલથી શરીર સૂકવવાની જીદ છોડો, નહીં તો શરદી નહીં, ન્યુમોનિયા થશે.