ઉત્પાદક આળસનો ભ્રમ

કામ ટાળવું અને આળસુ બેસી રહેવું, આ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે. સામાન્ય આળસમાં માણસ ટીવી જુએ છે અથવા સૂઈ રહે છે. પણ એક ત્રીજી અને વધુ જોખમી બીમારી છે: મહત્વનું કામ ટાળવા માટે બીજાં દસ બિનજરૂરી પણ સારા દેખાતા કામ કરવા. આળસ અને ઉત્પાદકતાના આ વિચિત્ર મિશ્રણને પ્રોક્રાસ્ટિવિટી કહે છે. માણસ આખો દિવસ વ્યસ્ત રહે છે, પણ સાંજ પડે ત્યારે જે ખરેખર પતાવવાનું હતું તે અડધું પણ થયું હોતું નથી.

આ શબ્દ મનોવિજ્ઞાની જે. રસેલ રામસેએ લગભગ ૨૦૨૦ના અરસામાં પુખ્ત વયના લોકોમાં ધ્યાનની ખામીના અભ્યાસ દરમિયાન વ્યાખ્યાયિત કર્યો હતો. આ સાદો આળસનો રોગ નથી, આ દોષમુક્ત બહાનાબાજી છે. તમે સોફા પર પડ્યા રહો તો તમને અપરાધભાવ થાય કે હું સમય બગાડી રહ્યો છું. પણ જો તમે અગત્યનો પ્રોજેક્ટ છોડીને કબાટ સાફ કરવા બેસો, જૂના ઈમેલ ડિલીટ કરો કે ડેસ્ક ગોઠવો, તો તમારું મન તમને શાબાશી આપે છે કે તમે મહેનતુ છો. આ પોતાની જાત સાથે રમાતી બુદ્ધિશાળી છેતરપિંડી છે.

આની ખરી કિંમત આપણી પ્રાથમિકતાઓ ચૂકવે છે. જે કામ અઘરું છે, જેમાં બૌદ્ધિક જોખમ છે કે નિર્ણય લેવાનો છે, તેનાથી આપણું મગજ ભાગે છે. ભાગવા માટે તે કોઈ સહેલું અને તાત્કાલિક સંતોષ આપે તેવું કામ પકડી લે છે. પરિણામે સૌથી મોટી ફાઈલ ક્યારેય ખુલતી નથી અને ટેબલ ચોખ્ખું ચણાક થઈ જાય છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આ રોગનું જીવંત પ્રદર્શન છે. ધારો કે એક મામલતદાર કચેરીના સિનિયર બાબુ હિતેશભાઈ છે. એમણે જમીનના વિવાદનો એક જટિલ કેસ વર્ષોથી ઉકેલવાનો બાકી રાખ્યો છે. એ ફાઈલ હાથમાં લેવાને બદલે હિતેશભાઈ આખો દિવસ સ્ટેશનરી ગણવામાં, જૂના પંચનામાને નવી લાલ દોરીથી બાંધવામાં કે કચેરીના કમ્પ્યુટરનું ફોલ્ડર રીનેમ કરવામાં કાઢી નાખે છે. સાહેબ પૂછે તો છાતી ઠોકીને કહેશે કે સવારથી શ્વાસ લેવાની ફુરસદ નથી. સાહેબ પણ રાજી, હિતેશભાઈ પણ ખુશ, માત્ર પેલો અરજદાર કોર્ટના ધક્કા ખાતો રહે.

નકામા કામને ખંતથી પૂરું કરવું એ મહેનત નથી, એ કામચોરીની સૌથી સભ્ય રીત છે.