સમસ્યાની અનિશ્ચિતતા

કોઈ પણ કામ શરૂ કરતી વખતે મુશ્કેલી બે પ્રકારની હોય છે. પહેલી, તમને ખબર છે કે રોગ શું છે પણ દવા શોધવાની બાકી છે. બીજી, તમને એ જ ખબર નથી કે દુખાવો ક્યાં છે અને શા માટે થાય છે. આ બીજા સંજોગને અર્થશાસ્ત્ર અને ઇનોવેશનની ભાષામાં પ્રોબ્લેમ અનસર્ટનટી કહે છે. અહીં પડકાર ઉત્તર શોધવાનો નથી, સાચો સવાલ પૂછવાનો છે. જ્યારે મુશ્કેલીનું સ્વરૂપ જ ધૂંધળું હોય, ત્યારે શ્રેષ્ઠ દિમાગ પણ નકામા પ્રયોગો પાછળ લાખો રૂપિયા અને વર્ષો બગાડી નાખે છે.

આ વિચાર ઇનોવેશન રિસર્ચ અને મેનેજમેન્ટ થિયરીમાંથી આવે છે. કોઈ એક લેખકે આ શબ્દ પહેલી વાર વાપર્યો હોય તેવો દાવો કરવો મુશ્કેલ છે, પણ સ્ટ્રેટેજીના નિષ્ણાતો લાંબા સમયથી તેની ચર્ચા કરે છે. જ્યારે માર્કેટમાં સમસ્યા સ્પષ્ટ ન હોય, ત્યારે સ્પર્ધકો કઈ દિશામાં દોડશે તે નક્કી હોતું નથી. જો સવાલ ગણિતના પાકા સૂત્ર જેવો હોય તો નિષ્ણાતો કામ કરી લેશે. પણ જો સવાલ જ બદલાતો રહેતો હોય, તો નિષ્ણાતોની કુશળતા પણ અંધારામાં તીર મારવા જેવી સાબિત થાય છે.

આ સમજવું શા માટે જરૂરી છે? કારણ કે મોટાભાગની કંપનીઓ ખોટી દવા પાછળ અઢળક તાકાત વેડફે છે. જ્યારે સમસ્યાની અનિશ્ચિતતા વધારે હોય, ત્યારે સીધા ઉકેલો શોધવાની ઉતાવળ કરવી આત્મઘાતી છે. ત્યાં તમારે નકશો બનાવતા પહેલાં જંગલની જમીન તપાસવી પડે. જે લોકો આ અનિશ્ચિતતાને ઓળખી શકતા નથી, તેઓ એક સાદો પ્રોજેક્ટ પ્લાન બનાવીને બેસી જાય છે અને પછી આશ્ચર્ય પામે છે કે પરિણામ કેમ ન આવ્યું.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. એક સ્થાપકે વિચાર્યું કે ભારતીયોને ઘરે શાકભાજી પહોંચાડતી એપ જોઈએ છે. કરોડો રૂપિયાનું ફંડિંગ મેળવી લીધું. વિશાળ વેરહાઉસ ઊભા કર્યા, ડિલિવરી બોય્ઝની ફોજ તૈયાર કરી. છ મહિના પછી ખબર પડી કે ગ્રાહકને શાકભાજી ઝડપથી નથી જોઈતી, તેને તો લારીવાળા સાથે ભાવતાલ કરવાનો સંતોષ જોઈએ છે. સમસ્યા ડિલિવરી સ્પીડની નહોતી, ગ્રાહકના મનોવિજ્ઞાનની હતી. સમસ્યાનું સાચું સ્વરૂપ જ વણઊકલ્યું હતું, પણ તેઓ ઉકેલ બનાવવા પાછળ દોડી રહ્યા હતા.

ખોટા સવાલનો સાચો જવાબ શોધવો, એ મૂર્ખાઈનું સૌથી મોંઘું સ્વરૂપ છે.