સંભાવના આધારિત વિચારસરણી

દુનિયા કાળી કે સફેદ નથી. મોટા ભાગના લોકો દરેક પરિસ્થિતિને હા કે નામાં જુએ છે: કાં તો કામ થશે, કાં તો નહીં થાય. આ મૂર્ખાઈ છે. સંભાવના આધારિત વિચારસરણી એટલે ભવિષ્યના કોઈ પણ નિર્ણયને ચોક્કસ પરિણામ તરીકે નહીં, પણ શક્યતાઓની શ્રેણી તરીકે જોવો. ગણિતના નિયમો સાદા છે. કોઈ પણ ઘટના બનવાની ટકાવારી હોય છે, સો ટકા ગેરંટી હોતી નથી. વાસ્તવિકતા વકીલની દલીલ નથી જ્યાં એક જ પક્ષ જીતે; વાસ્તવિકતા પત્તાની બાજી છે.

આ વિચાર ગણિતશાસ્ત્રના સંભાવના સિદ્ધાંતમાંથી આવ્યો છે, જેને આધુનિક સમયમાં એની ડ્યુક જેવા પોકર ખેલાડીઓ અને રોકાણકારોએ રોજિંદા જીવન માટે પ્રચલિત કર્યો. ચાર્લી મંગર જેવા ચિંતકો તેને શ્રેષ્ઠ બૌદ્ધિક સાધન માનતા. દુનિયા અનિશ્ચિત છે, અને જે માણસ આ અનિશ્ચિતતાનું માપ કાઢતા શીખી જાય છે, તે અંધશ્રદ્ધાળુ આશાવાદમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. તે ક્યારેય એક જ પરિણામ પર આખી જિંદગી દાવ પર લગાવતો નથી.

આપણે પરિણામ પરથી નિર્ણયની ગુણવત્તા માપવાની ભૂલ કરીએ છીએ. જો ખોટો નિર્ણય લઈને પણ સારો નફો થઈ જાય, તો આપણે આપણી જાતને હોશિયાર માની લઈએ છીએ. આ આત્મઘાતી ટેવ છે. સારો નિર્ણય એ છે જેમાં સંભાવનાઓ તમારા પક્ષમાં હતી, ભલે પરિણામ ગમે તે આવ્યું હોય. જે દિવસે તમે 'આ થશે જ' બોલવાનું બંધ કરીને 'આ થવાની શક્યતા કેટલી?' પૂછવાનું શરૂ કરો છો, તે દિવસે તમારી ભૂલો અડધી થઈ જાય છે.

અમદાવાદના એસ.જી. હાઈવે પર નવો ફ્લેટ બુક કરાવતા જીતુભાઈનો દાખલો લો. બિલ્ડરે કહ્યું કે બે વર્ષમાં મેટ્રો લાઈન આવી જશે અને ભાવ બમણા થશે. જીતુભાઈએ માની લીધું કે આ નક્કી જ છે. એમણે આખી બચત ડાઉનપેમેન્ટમાં નાખી દીધી. સંભાવના વિચારનાર માણસ આમ ન કરે. તે ગણતરી માંડે: સરકાર સમયસર મેટ્રો પૂરું કરે તેની શક્યતા પચાસ ટકા, બિલ્ડર પ્રોજેક્ટ અટકાવી દે તેની સંભાવના વીસ ટકા, અને મંદી આવે તેની ત્રીસ ટકા. જો તમે સૌથી ખરાબ શક્યતા સામે ટકી શકો એમ હો, તો જ સોદો કરવો જોઈએ.

જીવન કોઈ વચન નથી આપતું, માત્ર શક્યતાઓ ફેંકે છે; ખાતરી શોધનારા છેતરાય છે, સંભાવના ગણનારા જીવે છે.