જીવનનું સભાન એડિટિંગ

કોઈ પુસ્તક છાપતાં પહેલાં એડિટર લખાણમાંથી વધારાના ફકરા કાપી નાખે છે. સારા એડિટરની કમાલ ઉમેરવામાં નહીં, પણ નિર્દયતાથી કાપવામાં હોય છે. આપણું જીવન પણ એક કાચો મુસદ્દો છે, પણ મોટા ભાગના લોકો એને કાપવાને બદલે માત્ર પાનાં ઉમેર્યા કરે છે. ‘પ્રોએક્ટિવ લાઈફ-એડિટિંગ’ એટલે કોઈ મોટી આફત કે બીમારી આવે તેની રાહ જોયા વગર, પોતાની મેળે જ બિનજરૂરી સંબંધો, જૂની ટેવો અને નકામી જવાબદારીઓને જીવનમાંથી વ્યવસ્થિત રીતે દૂર કરવી. આ કોઈ ત્યાગ નથી, સભાન સફાઈ છે.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ આધુનિક પર્સનલ ડેવલપમેન્ટ સાહિત્યમાંથી આવ્યો છે. તેનો કોઈ એક ચોક્કસ શોધક નથી, પણ તેનો મૂળ વિચાર લાઈફસ્ટાઈલ ડિઝાઇન અને મિનિમલિઝમના સિદ્ધાંતો સાથે જોડાયેલો છે. માણસ સામાન્ય રીતે ત્યારે જ પોતાના સંબંધો કે કામકાજ ઘટાડે છે જ્યારે હાર્ટ એટેક આવે, નોકરી છૂટી જાય કે છૂટાછેડાનો વારો આવે. સંકટ માણસ પાસે પરાણે એડિટિંગ કરાવે છે. આ મોડેલ કહે છે કે કટોકટી આવે ત્યાં સુધી ઊભા ન રહો. જ્યારે બધું બરાબર ચાલતું હોય ત્યારે જ કચરો બહાર ફેંકો.

આપણે માનીએ છીએ કે વિકાસ એટલે નવી વસ્તુઓ મેળવવી. નવો શોખ, નવું પદ, નવો મિત્રવર્તુળ. પરિણામે આપણું સમયપત્રક ગૂંગળાઈ જાય છે. કોઈ પણ વસ્તુ ઉમેરવી સહેલી છે, તેને છોડવી બહુ અઘરી છે, કારણ કે માણસને છોડવામાં અહંકાર નડે છે. જે કામ કે સંબંધ હવે તમારા મૂળ હેતુ સાથે મેળ ખાતો નથી, તેને ધીમેથી પણ કડકાઈથી વિદાય આપવી એ આર્ટ છે. જીવનને નાનું કરવું નથી, તેને ચોખ્ખું કરવું છે.

ગુજરાતીઓની પ્રવાસની ટેવ જુઓ. ચાર દિવસની હિમાચલની યાત્રા હોય અને સુટકેસમાં આઠ દિવસનાં કપડાં, ઘરના ખાખરા, બે જાતના અથાણાં અને વગર કામના સામાન ભરેલા હોય. યાત્રાનો અડધો આનંદ એ ભારેખમ થેલા ઊંચકવામાં અને સાચવવામાં જ મરી જાય છે. અનુભવી પ્રવાસી એ જ છે જે બેગ પેક કર્યા પછી એમાંથી ત્રણ નકામી વસ્તુઓ જાતે બહાર કાઢીને ટેબલ પર મૂકી દે છે. જીવન પણ એક પ્રવાસ જ છે, જ્યાં અડધો બોજ આપણે માત્ર ‘કદાચ જરૂર પડશે’ એવા વહેમમાં ઢસડીએ છીએ.

જીવન સુધારવા માટે રોજ કંઈક નવું શીખવું જરૂરી નથી; કેટલીક નકામી બાબતો ભૂલી જવી જ પૂરતી છે.