રાષ્ટ્રીય સપનાઓનું ખાનગીકરણ

કોઈ દેશનો નાગરિક પોતાના ભવિષ્યની કલ્પના કેવી રીતે કરે છે? અગાઉ આ સવાલનો જવાબ સામુહિક હતો: સારા રસ્તા, મફત શિક્ષણ, સરકારી દવાખાના અને મજબૂત જાહેર સંસ્થાઓ. આ દેશનું એક સહિયારું સ્વપ્ન હતું. જ્યારે આ કલ્પના સરકીને વ્યક્તિગત ખરીદી કે ખાનગી બજાર પર નિર્ભર થઈ જાય, ત્યારે તેને રાષ્ટ્રીય સપનાઓનું ખાનગીકરણ કહેવાય. જાહેર વ્યવસ્થા પડી ભાંગે ત્યારે નાગરિક દેશ પાસે અધિકાર માંગવાને બદલે ખાનગી કંપનીઓ પાસેથી સેવાઓ ખરીદવા દોડે છે. આ વિચાર સમાજશાસ્ત્ર અને રાજકીય અર્થશાસ્ત્રના તાજેતરના વિશ્લેષણોમાંથી આવે છે, જોકે આ ચોક્કસ શબ્દાવલી કોણે પહેલી વાર વાપરી તેનો કોઈ ચોક્કસ સંદર્ભ મળતો નથી.

આ માત્ર આર્થિક સુધારો નથી, મનોવૈજ્ઞાનિક પલટો છે. રાજ્ય ધીમે ધીમે પોતાની મૂળભૂત જવાબદારીઓમાંથી હાથ ખંખેરી લે છે. સામે છેડે નાગરિક પણ માની લે છે કે સારા જીવનની જવાબદારી માત્ર પોતાની એકલાની છે. જ્યારે દેશની પ્રગતિ એટલે મોટા પુલ કે યુનિવર્સિટીઓ નહીં, પણ વ્યક્તિનું ખાનગી મકાન કે નવી ગાડી બની જાય, ત્યારે સામૂહિક હિતનો વિચાર મરી પરવારે છે. નાગરિક મટીને માણસ માત્ર ગ્રાહક બની જાય છે.

આ માનસિકતાનું સૌથી જીવંત ઉદાહરણ આપણી બેંકો અને લોન બજાર છે. સરકારી હોસ્પિટલમાં સારું ઇલાજ મળશે એવી કોઈને ખાતરી નથી, એટલે માણસ તગડા પ્રીમિયમવાળો હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ ખરીદે છે. સરકારી શાળાઓ પર ભરોસો નથી, એટલે સંતાનના ભણતર માટે એજ્યુકેશન લોન લેવી પડે છે. રસ્તાઓ કે જાહેર બસ સેવાઓ ભરોસાપાત્ર નથી, એટલે માણસ કાર લોન લઈને પોતાનું વાહન વસાવે છે. છેવટે નિવૃત્તિ પેન્શનના અભાવે મ્યુચ્યુઅલ ફંડની એસઆઈપી ચાલુ કરવી પડે છે.

પરિણામ એ આવે છે કે મધ્યમવર્ગીય ભારતીય પોતાના મૂળભૂત અધિકારો ભોગવવા માટે પણ દર મહિને ઈએમઆઈ ચૂકવે છે. જે સગવડ તેને ટેક્સ ભર્યા પછી મફત કે વ્યાજબી ભાવે મળવી જોઈતી હતી, તેના માટે તે હવે ખાનગી બેંકોનો દેવાદાર બને છે. તે પોતાની લોન ચૂકવવામાં એટલો હાંફી જાય છે કે સરકારને મૂળભૂત સુવિધાઓ વિશે સવાલ પૂછવાની તેની હિંમત કે ફુરસદ રહેતી નથી.

જ્યારે નાગરિક પોતાની સલામતી બેંકના હપ્તામાં શોધવા લાગે, ત્યારે દેશ એક ગ્રાહક સેવા કેન્દ્ર બનીને રહી જાય છે.