મનોવ્યાવસાયિક ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ

તમે જેટલા ઊંચે ચઢો છો, પછડાટ એટલી જ ક્રૂર હોય છે. આ માત્ર ભૌતિકશાસ્ત્ર નથી, માનસશાસ્ત્ર છે. જ્યારે કોઈ માણસ પોતાની સમગ્ર ઓળખ, આત્મસન્માન અને અસ્તિત્વને પોતાની કારકિર્દીની ટોચ સાથે જોડી દે છે, ત્યારે સમય જતાં એ શિખર પરથી નીચે સરકવાની વેદના અસહ્ય બની જાય છે. સફળતા જેટલી પ્રચંડ અને પ્રતિષ્ઠા સાથેનો મોહ જેટલો ગાઢ, કારકિર્દીના ઢળતા સૂર્ય વખતે થતી માનસિક પીડા એટલી જ વિરાટ હોય છે. આ જ છે મનોવ્યાવસાયિક ગુરુત્વાકર્ષણ.

આ વિચાર અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી અને લેખક આર્થર સી. બ્રુક્સે પોતાના પુસ્તક ‘ફ્રોમ સ્ટ્રેન્થ ટુ સ્ટ્રેન્થ’માં વિગતે મૂક્યો હતો. તેમણે જોયું કે જે લોકો જુવાનીમાં સામાન્ય કામ કરતા હતા, તેઓ નિવૃત્તિમાં શાંત રહી શકે છે. પરંતુ જેઓ પોતાના ક્ષેત્રના બાદશાહ હતા, સંશોધક હતા કે ટોચના સીઈઓ હતા, તેઓ વય વધવાની સાથે અપ્રસ્તુત થવાનું શરૂ થાય ત્યારે ભીતરથી ભાંગી પડે છે. કીર્તિનો નશો ઊતરતો નથી અને શરીર કે મગજ પહેલાં જેવી ધાર જાળવી શકતા નથી.

આ નિયમ સૌથી મોટો ભ્રમ તોડે છે: ભૂતકાળની સફળતા ભવિષ્યના સુખની ગેરંટી નથી. મોટાભાગના સફળ લોકો પોતાના કામને જ પોતાનો આત્મા માની બેસે છે. તેઓ ભૂલી જાય છે કે બુદ્ધિ, ઝડપ અને પ્રભાવની એક કુદરતી એક્સપાયરી ડેટ હોય છે. જ્યારે નવી પેઢી આગળ નીકળી જાય અને દુનિયા તમને સલાહ પૂછવાનું બંધ કરી દે, ત્યારે આવતો ખાલીપો ડિપ્રેશન બની જાય છે. જે માણસ ઊંચાઈ પરથી ઊતરી શકતો નથી, તેને ગુરુત્વાકર્ષણ પટકીને તોડી નાખે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટના જૂના ખેલાડીઓને જુઓ. નેવુંના દાયકામાં કે બે હજારની સાલમાં જેમની એક ટીપ પર આખું શેરબજાર ઊંચું-નીચું થતું હતું, એવા વિનોદભાઈ જેવા તેજીવાળાઓ આજે પણ સ્ક્રીન સામે અટવાયેલા છે. ઉંમર સાઈઠ વટાવી ગઈ છે, એલ્ગોરિધમ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માર્કેટ ચલાવે છે, પણ વિનોદભાઈ પોતાની જાતને હજુ પણ ‘કિંગપિન’ માને છે. ઘરમાં કે પાર્ટીમાં કોઈ એમની જૂની વાર્તાઓ સાંભળતું નથી. પાછલા દાયકાની કમાણી પુષ્કળ છે, પણ જૂની સત્તા અને દબદબો છીનવાઈ જવાની જે બળતરા છે, તે એમને શાંતિથી બેસવા દેતી નથી.

તમે શું છો અને તમે શું કામ કરો છો, એ બંને વચ્ચે અંતર રાખતાં શીખો; નહીંતર ખુરશી જશે ત્યારે તમારું અડધું અસ્તિત્વ પણ સાથે લેતી જશે.