ન્યૂનતમ સમયનો નિયમ

પ્રકાશ ક્યારેય સીધી રેખામાં દોડવા માટે બંધાયેલો નથી. તે એવા રસ્તે ચાલે છે જ્યાં સમય સૌથી ઓછો બગડે. હવામાંથી પાણીમાં પ્રવેશતી વખતે પ્રકાશનું કિરણ વાંકું વળે છે, કારણ કે પાણીમાં તેની ઝડપ ઘટી જાય છે. સૌથી ટૂંકો રસ્તો અંતરનો નહીં, સમયનો હોય છે. કુદરત ગણતરી કરતી નથી, પણ તે સૌથી સસ્તો અને ઝડપી માર્ગ શોધી કાઢે છે. આ ભૌતિકશાસ્ત્રનો સનાતન નિયમ છે, જેને વિજ્ઞાન ફર્માના નિયમ તરીકે ઓળખે છે.

ફ્રેન્ચ ગણિતશાસ્ત્રી પિયરે દ ફર્માએ ૧૬૬૨માં આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. શરૂઆતમાં લોકોને અચરજ થયું કે નિર્જીવ કિરણને કઈ રીતે ખબર પડે કે કયો રસ્તો જલદી પૂરો થશે? પણ પાછળથી સમજાયું કે આ કોઈ ચમત્કાર નથી, કુદરતી વ્યવસ્થાની સાહજિક કાર્યક્ષમતા છે. માણસનું મગજ, આર્થિક વ્યવહારો અને આખો બજાર આ જ સિદ્ધાંત પર ઊભા છે. જટિલતા માણસ ઊભી કરે છે, પણ દુનિયા સરળતા તરફ ધકેલાય છે.

આ નિયમ બિઝનેસ અને ઉત્પાદકતા માટે આંખ ઉઘાડનારો છે. મોટાભાગની કંપનીઓ ગ્રાહક પાસેથી લાંબી પ્રક્રિયાઓની અપેક્ષા રાખે છે. તે વિચારે છે કે ગ્રાહક નિયમો અને પદ્ધતિઓને વળગી રહેશે. હકીકતમાં ગ્રાહક એ પાણીમાં વળતા પ્રકાશ જેવો છે. જે જગ્યાએ ઘર્ષણ વધારે હશે, ત્યાંથી તે ફંટાઈ જશે. જ્યાં સમય બચશે, બધો ટ્રાફિક ત્યાં જ ઊમટશે.

ભારતના છૂટક બજારમાં આ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ દેખાય છે. દેશની મોટી કિરિયાણાની દુકાનો કે મોલ આકર્ષક સ્કીમો આપતા રહ્યા, પણ ક્વિક-કોમર્સ કંપનીઓએ માત્ર દસ મિનિટમાં ડિલિવરી આપવાની શરૂ કરી દીધી. ગ્રાહકે પચાસ રૂપિયા બચાવવા માટે લાઈનમાં ઊભા રહેવાને બદલે પાંચ રૂપિયા વધુ આપીને સમય બચાવવાનું પસંદ કર્યું. યુપીઆઈ પેમેન્ટ પણ આ જ કારણે સુપરહિટ થયું. રોકડ કાઢવી, પરચૂરણ ગણવું અને પાકીટ સાચવવું એ સમયનો બગાડ હતો. જેણે સમય ઘટાડ્યો, આખું અર્થતંત્ર તેના ખોળામાં આવીને બેસી ગયું.

અંતર નહીં, સમય જ સાચું અંતર છે; જે રસ્તે ઘડિયાળ ધીમી પડે ત્યાં જ દુનિયા વળે છે.