પ્રેસ સેક્રેટરી સિન્ડ્રોમ

મગજ કોઈ નિષ્પક્ષ અદાલત નથી. આપણું અહંકાર એવો નેતા છે જેણે પહેલેથી મનમાની કરી લીધી છે, અને આપણી બુદ્ધિ ફક્ત તેનો પ્રેસ સેક્રેટરી છે. સરકારનો પ્રવક્તા શું કરે? નેતા ગમે તેવો મૂર્ખામીભર્યો નિર્ણય લે, પ્રવક્તાએ માઇક સામે ઊભા રહીને તેને શાણપણ સાબિત કરવાનો હોય છે. તેને સત્ય શોધવામાં કોઈ રસ નથી હોતો. તેનું એક જ કામ છે: માલિકની ઇજ્જત બચાવવી. મનોવિજ્ઞાની જોનાથન હાઇટે આ રૂપક ખૂબ ધારદાર રીતે મૂક્યું હતું. આપણી લાગણીઓ અને પૂર્વગ્રહો નિર્ણય લઈ લે છે, અને પછી તર્ક દોડીને તેના બચાવમાં દલીલો ઘડી કાઢે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે આપણે બહુ તાર્કિક પ્રાણી છીએ. હકીકત એ છે કે તર્ક એ ન્યાયાધીશ નથી, વકીલ છે. માણસ પહેલાં ગમા-અણગમા નક્કી કરે છે, પછી કારણો શોધે છે. જ્યારે કોઈ બાબત આપણી માન્યતા સાથે બંધબેસતી નથી, ત્યારે આપણો આંતરિક પ્રેસ સેક્રેટરી તરત કામે લાગી જાય છે. તે ખોટા બહાના બનાવે છે, તથ્યોને તોડીમરોડીને રજૂ કરે છે અને આપણને સંતોષ અપાવે છે કે આપણે તો બિલકુલ સાચા છીએ.

આ નાટક સૌથી વધારે આપણા સમાજના લગ્નબજારમાં જોવા મળે છે. દીકરાના પિતાને સામેવાળા પરિવારમાં સંબંધ નથી કરવો, કારણ કે છોકરીના પિતા તેમને પૂરતો આદર નથી આપતા. આ અહંકારનો અસલી નિર્ણય છે. પણ સમાજ વચ્ચે આવું સીધું બોલાય નહીં. એટલે એમનો આંતરિક પ્રેસ સેક્રેટરી તરત સક્રિય થાય છે. તે જાહેરમાં દલીલો ગોઠવશે: "કન્યાની કુંડળીમાં મંગળ ભારે છે", "છોકરીની ઊંચાઈ થોડી ઓછી પડે છે" કે "એમનું ખાનદાન આપણા જેવું નથી." અસલી કારણ અહંકાર હતું, પણ બહાર પીરસવામાં આવ્યું ધર્મ અને પરંપરાનું પોત.

આ માનસિક છેતરપિંડીથી કોઈ બચી શકતું નથી. આપણે જ્યારે પણ કોઈ નિર્ણય લઈએ ત્યારે ખુદને પૂછવું જોઈએ કે આ અસલી વિચાર છે કે માત્ર અંદર બેઠેલા પ્રવક્તાનું જુઠ્ઠાણું? જો તમે તમારી પોતાની દલીલો પર શંકા કરતાં નહીં શીખો, તો આખી જિંદગી એક ખરાબ નેતાના ભાડૂતી પ્રવક્તા બનીને જ જીવવું પડશે.

તમે એટલા બુદ્ધિશાળી નથી જેટલી તમારી દલીલો છે; તમે બસ તમારા અહંકારના એક કુશળ પ્રવક્તા છો.